Trẩy hội làng mùa xuân

Xuân về, hội làng xứ Thanh mở ra như một thanh âm ngân dài từ quá khứ vọng về hiện tại. Từ miền biển mặn mòi gió sóng, qua đồng bằng trù phú, đến trung du bán sơn địa rồi ngược lên đại ngàn, lễ hội làng, bản hiện diện với những sắc thái khác nhau. Song cùng chung một mạch nguồn văn hóa, nơi hồn quê được đánh thức, bản sắc được gìn giữ và cộng đồng được gắn kết bền chặt.

Lễ hội đua thuyền xã Trung Chính.

Mùa xuân, dù mưa bụi giăng kín đất trời hay nắng khẽ chạm đôi mắt, thì lòng người vẫn rộn ràng trẩy hội làng. Lễ hội làng thường không có sân khấu hoành tráng nhưng lại sâu lắng như lớp phù sa bồi đắp tâm hồn. Bởi những nghi lễ truyền thống và các trò chơi, trò diễn dân gian được truyền qua bao thế hệ trong cộng đồng dân cư. Không biết từ bao giờ, lễ hội làng đã trở thành một phần không thể thiếu của người dân mỗi miền quê.

Lễ hội làng ở xứ Thanh mang đậm dấu ấn của một vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi hội tụ nhiều lớp cư dân và dòng chảy lịch sử. Ở vùng đồng bằng, lễ hội làng luôn mang đậm nét văn hóa nông nghiệp lúa nước và gắn liền với đình, đền, nơi thờ Thành hoàng làng, các bậc tiền nhân có công lập ấp hay các danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc. Lễ hội thường mở đầu với các nghi lễ rước kiệu, tế lễ được diễn ra trang nghiêm không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện ý thức gìn giữ nền nếp, văn hóa truyền thống. Phần hội sôi nổi với trò chơi dân gian như đấu vật, đánh đu, cờ người, kéo co... phản ánh đời sống lao động và khát vọng mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp.

Ở vùng biển, lễ hội làng thường gắn với tín ngưỡng thờ cá ông, thờ các vị thần bảo hộ ngư dân hoặc những bậc tiên hiền có công mở đất, lập làng. Không gian lễ hội gắn với sông nước, cửa lạch, nơi con thuyền bắt đầu chuyến ra khơi đầu năm. Các nghi lễ diễn ra trang nghiêm, thể hiện ước mong “trời yên biển lặng”, tôm cá đầy khoang của người dân. Phần hội thường là đua thuyền, kéo co, diễn trò dân gian - những hoạt động thể hiện sức mạnh tập thể và tinh thần gắn bó của cộng đồng cư dân ven biển.

Ngược lên miền núi, lễ hội làng của người dân tộc Thái, Mường, Dao, Mông... lại mở ra trong không gian núi rừng hùng vĩ. Ở đó, tiếng chiêng, tiếng khèn, điệu xòe, điệu sạp hòa cùng sắc váy áo thổ cẩm tạo nên bức tranh xuân rực rỡ. Lễ hội không chỉ là dịp cúng mường, tưởng nhớ tổ tiên, mà còn là không gian để trai gái giao duyên, để nghệ nhân truyền dạy làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống. Mỗi nghi thức, mỗi trò diễn đều gắn với quan niệm về vũ trụ, về con người và thiên nhiên, thể hiện triết lý sống hài hòa, tôn trọng đất trời của cư dân miền núi.

Dẫu mỗi vùng một sắc thái, song lễ hội làng ở xứ Thanh vẫn giữ cấu trúc truyền thống: phần lễ trang nghiêm, gìn giữ nền nếp, đạo lý. Phần hội sôi động mang sắc màu dân tộc, vùng miền, khơi dậy tinh thần đoàn kết, niềm vui và khát vọng trong tương lai. Sự đan xen ấy tạo nên cấu trúc văn hóa bền vững, nơi yếu tố thiêng và đời hòa quyện, bền bỉ qua bao biến thiên.

Trong bức tranh đa sắc ấy, lễ hội đua thuyền tại xã Trung Chính là một minh chứng sinh động cho tinh thần cộng đồng cư dân vùng sông nước. Lễ hội diễn ra vào ngày mùng 2, 3 Tết Nguyên đán Bính Ngọ. Thời tiết mưa giăng khắp lối vẫn không làm chậm nhịp chân người dân đội mưa xem hội. Từ sáng sớm, hai bên bờ sông đã đông kín người. Những chiếc thuyền được sơn sửa, trang trí rực rỡ. Khi hồi trống lệnh vang lên, những mái chèo đồng loạt rẽ nước. Nhịp chèo dồn dập, tiếng hò dô vang vọng khắp khúc sông. Mỗi đội thuyền là niềm tự hào của một thôn. Trên bờ, người già, trẻ nhỏ hò reo cổ vũ, tạo nên bầu không khí náo nhiệt mà ấm áp. Ông Lê Đức Hùng ở thôn Bi Kiều cho biết: “Lễ hội đua thuyền phản ánh với văn hóa, đời sống sinh hoạt, buôn bán gắn liền với sông nước của người dân nơi đây. Lễ hội không đơn thuần là cuộc tranh tài thể lực, còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết. Đó chính là sức mạnh cộng đồng là nền tảng để vượt qua sóng gió, xây dựng quê hương ngày càng phát triển”.

Nghi thức rước kiệu tại lễ hội Đình, đền làng Đắc Châu.

Nếu lễ hội đua thuyền mang sắc thái sôi động của cư dân sông nước, thì lễ hội đình, đền làng Đắc Châu lại đậm chất linh thiêng, trầm lắng của văn hóa làng cổ. Đình, đền Đắc Châu là nơi thờ Thành hoàng làng và các vị tiền nhân có công với quê hương. Hằng năm vào dịp xuân, Nhân dân địa phương tổ chức lễ hội với đầy đủ nghi thức truyền thống. Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước kiệu quanh làng. Đoàn rước với cờ ngũ sắc, bát bửu, đội tế nam quan, nữ quan trong trang phục truyền thống tạo nên khung cảnh trang nghiêm mà rực rỡ. Sau phần lễ là phần hội với các trò chơi dân gian: kéo co, cờ người... Điều đáng quý là lễ hội luôn thu hút đông đảo người dân địa phương, con em xa quê và thế hệ trẻ tham gia. Lễ hội đã trở thành điểm hẹn ngày xuân không thể thiếu của người dân làng Đắc Châu. Chị Trần Thu Hoa, người làng Đắc Châu chia sẻ: “Được tham gia đoàn rước kiệu, nghe tiếng trống hội, hòa cùng không khí vui nhộn của các trò chơi dân gian tôi thấy mình như được tiếp thêm một nguồn năng lượng rất riêng”.

Mỗi lễ hội làng ở xứ Thanh giống như một mảnh ghép tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc. Giữ gìn lễ hội không phải để hoài niệm quá khứ, mà để khẳng định căn cốt văn hóa trong hành trình phát triển. Khi chính quyền và người dân cùng chủ động gìn giữ văn hóa, lễ hội theo hướng văn minh, an toàn, thì lễ hội sẽ không bị “đóng khung” như một di sản trưng bày, mà thực sự sống trong đời sống cộng đồng, trở thành động lực để địa phương phát triển.

Bài và ảnh: Thùy Linh