Từ điển “Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ” và “Hoàng Phê - Hồng Đức” (Bài 1)

Trong loạt bài trước, theo đề nghị của độc giả Trần Quốc Vương, chúng tôi đã chỉ ra một số điểm khác nhau giữa hai cuốn từ điển tiếng Việt đều do Hoàng Phê chủ biên: Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ và Hoàng Phê-Vietlex. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ so sánh một bản khác nữa (bản thứ ba) với bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ.

Trước khi đi vào cụ thể, chúng tôi xin lưu ý để độc giả nắm được vấn đề.

Cùng là Hoàng Phê chủ biên, nhưng có hai bản chính thống khác nhau: Bản thứ nhất Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ do Trung tâm Từ điển học Vietlex liên kết với NXB Đà Nẵng in và phát hành từ năm 2006 trở về trước; bản thứ hai, Hoàng Phê-Vietlex do Trung tâm Từ điển học Vietlex biên soạn, liên kết với NXB Đà Nẵng in và phát hành từ năm 2007 đến nay (trong loạt bài vừa qua, chúng tôi so sánh sự khác nhau giữa hai bản này).

Tuy nhiên, trong quá trình tra cứu, chúng tôi thấy cũng là Hoàng Phê chủ biên, nhưng xuất hiện thêm một bản thứ ba, đó là bản do Nhà xuất bản Hồng Đức liên kết với Nhà sách Văn Lang in và phát hành (gọi là bản Hoàng Phê-Hồng Đức).

Liên quan tới bản Hoàng Phê-Hồng Đức, có nhiều điều đáng bàn.

1) Không có thông tin về quá trình và cách thức sửa chữa bổ sung

- Bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ lần tái bản có sửa chữa bổ sung năm 1997-1998, do Viện Ngôn ngữ thực hiện đề tài (từ 2000-2006, NXB Đà Nẵng-Vietlex liên kết xuất bản) ghi rất rõ cách thức sửa chữa bổ sung:

“Việc sửa chữa bổ sung lần này dựa trên cơ sở 32 nghìn phiếu tư liệu trích dẫn từ báo chí, tác phẩm văn học xuất bản trong khoảng mươi năm trở lại đây, kết hợp với 3 triệu phiếu tư liệu đã có (trước 1985) của Viện Ngôn ngữ học. Từ điển đã bổ sung 1.670 từ hoặc nghĩa mới, loại bỏ 41 từ hoặc nghĩa cũ, sửa 2.903 định nghĩa, thay hoặc sửa chữa 387 thí dụ...”.

Về vai trò và trách nhiệm của từng cá nhân tham gia sửa chữa cũng được ghi rất cụ thể:

“Việc biên tập quyển Từ điển tiếng Việt tái bản lần này do Nguyễn Ngọc Trâm (chủ nhiệm đề tài), Chu Bích Thu, Đào Thản, Vương Lộc, Nguyễn Thúy Khanh, Nguyễn Thanh Nga, Phạm Hùng Việt, Bùi Khắc Việt, Hoàng Văn Hành, Lý Toàn Thắng, Trần Nghĩa Phương, Nguyễn Văn Khang, Nguyễn Minh Châu đảm nhiệm. Phần sửa chữa bổ sung đã được Hoàng Phê đọc lại lần cuối...”.

Thế nhưng, bản Hoàng Phê-Hồng Đức, ngoài việc ghi chú ở bìa 1 “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này (2016)”, hoặc ghi chung chung “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này” (ở các lần in tiếp theo), thì không có thông tin cụ thể nào khác.

Vậy bản Hoàng Phê-Hồng Đức đã sửa chữa, bổ sung bao nhiêu mục từ?

Như đã viết ở trên, sách không hề có thông tin gì (mà đáng ra buộc phải có) về việc này. Tuy nhiên, qua khảo sát nhanh, so sánh bước đầu với bản Hoàng Phê-Vietlex thì chúng tôi thấy bản Hoàng Phê-Hồng Đức được sửa chữa bổ sung trên cơ sở bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ. Bản Hoàng Phê-Hồng Đức không ghi rõ thông tin sửa chữa, bổ sung như thế nào, bao nhiêu mục từ và trên cơ sở nào, nên rất khó đánh giá. Tuy nhiên, chúng tôi thấy có dấu vết bổ sung, sửa chữa. Ví dụ:

1 - Bổ sung mục từ “ảo thanh: d. Cảm nhận sai lầm của thính giác”.

Ở mục từ này có hai điều cần bàn.

- Cách giảng “cảm nhận sai lầm của thính giác” không rõ ý. Vì nếu giảng như vậy thì có thể hiểu: âm thanh thật là tiếng sáo, nhưng lại nghe ra tiếng kèn, nên gọi là “sai lầm của thính giác” chăng?

Thực ra, “ảo thanh” là hiện tượng bệnh lí, một dạng rối loạn tri giác. Người bệnh nghe thấy những âm thanh, giọng nói không có thật (ảo), và hiện tượng này thường đi kèm với các rối loạn tâm thần khác.

- Từ điển bổ sung mục từ “ảo thanh”, nhưng lại không có mục “ảo thị”. Điều này cho thấy, việc bổ sung rất tùy tiện, không hề dựa trên cách làm khoa học, bài bản khi sửa chữa, bổ sung một cuốn từ điển.

Vì khuôn khổ bài báo không cho phép đăng toàn bài, nên chúng tôi xin tạm dừng tại đây. Mời độc giả theo dõi tiếp bài (2) cũng trên chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số tiếp theo.

Mẫn Nông (CTV)