Sắc bùa rộn ràng vào xuân

Khi hoa đào, hoa mận bung nở cũng là lúc đồng bào dân tộc Mường ở các xã Ngọc Lặc, Thạch Lập, Minh Sơn lại rộn ràng tiếng cồng chiêng và vang lên điệu hát sắc bùa. Đây không chỉ là một trong những hoạt động văn hóa tinh thần quan trọng nhất của cộng đồng dân tộc Mường, mà còn góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa của dân tộc.

Một đội hát sắc bùa đi chúc tết các gia đình người Mường.

Trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Mường, tết cổ truyền không chỉ được cảm nhận bằng sắc hoa đào, hoa mận nở trắng núi rừng, hay mọi người cùng quây quần bên mâm xôi ngũ sắc, chum rượu cần, mà còn được bắt đầu bằng những phong tục, tập quán đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong đó, không thể không kể đến hát sắc bùa.

Để tìm hiểu về hát sắc bùa, chúng tôi đến nhà Nghệ nhân ưu tú Phạm Vũ Vượng ở thôn Thuận Hòa, xã Thạch Lập - người được coi là “cây đa, cây đề” của hát sắc bùa. Đã 82 tuổi nhưng hàng ngày ông Vượng vẫn miệt mài truyền dạy hát sắc bùa cho người Mường trên địa bàn và cho học sinh các trường học nhiều nơi trong tỉnh.

Cẩn thận lật giở từng trang giấy viết bằng tay với từng câu, từng chữ của hát sắc bùa, ông Vượng kể: “Với người Mường, hát sắc bùa là nét đẹp văn hóa đã có từ rất lâu đời và được truyền lại từ đời này sang đời khác. Từ thuở bé, chúng tôi đã lớn lên trong tiếng hát sắc bùa của cha mẹ và người dân trong xã, nên những câu hát mang âm hưởng dân gian này đã khắc sâu vào tâm trí, thấm vào máu thịt. Để rồi, dẫu cho thời gian có chảy trôi với biết bao biến động và có những thời điểm tưởng như làn điệu này đã chìm vào quên lãng, nhưng bằng tình yêu, niềm say mê, người dân tộc Mường chúng tôi đã nỗ lực gìn giữ và đưa hát sắc bùa ngày càng ngân vang trong cộng đồng. Để rồi, mỗi dịp tết đến xuân về tiếng hát sắc bùa lại được ngân vang cùng với tiếng cồng, tiếng chiêng nhộn nhịp ở khắp các bản làng, ngõ xóm như lời chúc mừng và cầu mong cho năm mới mọi người, mọi nhà đều được bình an, may mắn".

Theo ông Vượng, những người hát sắc bùa được gọi là phường chúc. Nếu như trước đây quy định mỗi phường chúc thường có 12 người, tương ứng với một bộ chiêng Mường gồm 12 chiếc, thì nay không còn hạn chế về số lượng người tham gia. Cứ hễ là người dân tộc Mường, không kể già, trẻ, gái, trai đều tham gia vào đội phường chúc để đi chúc tết mọi người, mọi nhà.

Mỗi phường chúc sẽ có trùm phường, tức là người hát chính và người hát chính phải có giọng hát tốt, có năng khiếu lĩnh xướng để đỡ giọng cho cả phường và có khả năng ứng xử tình huống nhanh để có thể ứng tác lời ca. Các bài hát sắc bùa có nội dung dễ hát, dễ nhớ và gần gũi với đời sống dân dã thể hiện nghi lễ, phong tục chào hỏi, chúc tết gia chủ và có tính chất sinh hoạt văn nghệ vui tươi, nhộn nhịp.

Nói rồi, ông Vượng ngân nga lên đoạn sắc bùa cũng như lời chúc mừng năm mới: "Hôm nay, ngày đầu xuân mới, chúng tôi đến mừng tuổi gia đình. Chúc cho nhà ông bà lắm trâu, nhiều bò. Chúc cho ông bà năm mới ăn nên làm ra"...

Tại xã Ngọc Lặc, bà Phạm Thị Hậu ở thôn Vân Hòa - người am hiểu về điệu sắc bùa, cho biết: "Hát sắc bùa là nét sinh hoạt, phong tục làm nên nét đẹp văn hóa trong dịp tết cổ truyền của người Mường. Theo quan niệm của người Mường mỗi dịp đầu năm mới, những gia đình được đội phường chúc đến xông đất, được nghe những lời ca, tiếng hát sắc bùa cầu cho vật thịnh, người lành, cuộc sống an vui hạnh phúc, là một điều hết sức may mắn".

Cái hay của hát sắc bùa là kết hợp giữa lời ca, tiếng hát và âm thanh vang vọng của tiếng cồng, tiếng chiêng. Trên đường đi chúc tết, đội phường chúc vừa đánh chiêng vừa hát. Các bài hát có thể ứng khẩu sáng tác linh hoạt tùy theo hoàn cảnh gia đình hoặc đối tượng.

Hiện nay, dù cuộc sống có nhiều thay đổi nhưng nếp sống, tập tục và nét văn hóa đặc sắc của hát sắc bùa vẫn được đồng bào Mường ở các xã gìn giữ và phát huy giá trị. Để những nét đẹp văn hóa của hát sắc bùa ngày càng có sức lan tỏa trong cộng đồng, các xã Ngọc Lặc, Thạch Lập, Minh Sơn đã dành nhiều sự quan tâm cho các hoạt động bảo tồn, phát triển hát sắc bùa. Theo đó, loại hình văn hóa dân gian này không chỉ được biểu diễn trong các ngày đầu năm, mà còn được biểu diễn và ngày càng trở nên quen thuộc trong các sự kiện văn hóa của địa phương. Cùng với đó, đội ngũ nghệ nhân, những người am hiểu điệu sắc bùa cũng được quan tâm, tạo điều kiện trong việc thực hành, biểu diễn cũng như truyền dạy lại hát sắc bùa cho thế hệ trẻ. Để rồi, mỗi khi tết đến xuân về những câu hát sắc bùa lại vang lên rộn rã, như một cách chúc tết thể hiện khát vọng của người Mường về một năm mới hạnh phúc, bình an.

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt