New START hết hạn và nguy cơ bất ổn chiến lược toàn cầu

Việc Nga và Mỹ để Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tiến công chiến lược mới (New START) chính thức hết hạn vào ngày 5/2/2026 đã khép lại hơn nửa thế kỷ kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương giữa hai cường quốc sở hữu kho đầu đạn lớn nhất thế giới. Trong bối cảnh lòng tin suy giảm, cạnh tranh địa - chính trị gia tăng và các cơ chế đối thoại bị đình trệ, sự kiện này làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về nguy cơ bất ổn chiến lược toàn cầu, từ khả năng chạy đua vũ trang mới cho tới rủi ro tính toán sai lầm trong môi trường thiếu minh bạch.

Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tiến công chiến lược mới (New START) chính thức hết hạn vào ngày 5/2/2026. Ảnh đồ họa

Việc Hiệp ước New START hết hiệu lực đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử kiểm soát vũ khí hạt nhân quốc tế. Được ký năm 2010 và có hiệu lực từ năm 2011, New START là thỏa thuận cuối cùng còn tồn tại giữa Washington và Moscow nhằm giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân chiến lược triển khai, cũng như thiết lập cơ chế kiểm chứng và thanh tra lẫn nhau. Khi hiệp ước này khép lại, thế giới lần đầu tiên kể từ đầu thập niên 1970 không còn bất kỳ ràng buộc pháp lý nào điều chỉnh kho vũ khí hạt nhân của hai cường quốc nắm giữ khoảng 90% số đầu đạn hạt nhân toàn cầu.

Trụ cột cuối cùng của kiểm soát vũ khí hạt nhân

New START ra đời trong bối cảnh nỗ lực kế thừa và củng cố các cơ chế kiểm soát vũ khí được hình thành từ cuối Chiến tranh Lạnh. Trước đó, Mỹ và Liên Xô (sau đó là Nga) đã ký kết hàng loạt hiệp ước như START I, START II hay SORT, nhằm giảm dần số lượng đầu đạn hạt nhân triển khai. Trong số này, New START được coi là “tiêu chuẩn vàng” của kiểm soát vũ khí, khi không chỉ đặt ra các giới hạn định lượng rõ ràng mà còn thiết lập một hệ thống thanh tra, trao đổi dữ liệu và thông báo tương đối chặt chẽ.

Hiệp ước New START đặt ra các giới hạn định lượng rõ ràng trong việc kiểm soát vũ khí hạt nhân. Ảnh đồ họa

Theo các điều khoản của hiệp ước, mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, cùng không quá 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược, với tổng số bệ phóng triển khai và không triển khai không vượt quá 800. Đặc biệt, New START cho phép mỗi bên tiến hành tới 18 cuộc thanh tra mỗi năm tại các cơ sở hạt nhân của bên kia, với thời gian báo trước rất ngắn - một yếu tố then chốt giúp duy trì lòng tin và khả năng dự đoán trong quan hệ chiến lược song phương.

Tuy nhiên, cơ chế này đã bị xói mòn nghiêm trọng trong những năm gần đây. Hoạt động thanh tra bị đình chỉ từ năm 2020 do đại dịch COVID-19 và không được nối lại sau đó. Đến năm 2023, Nga tuyên bố “đình chỉ” tham gia hiệp ước, viện dẫn việc Mỹ ủng hộ Ukraine trong cuộc xung đột kéo dài, đồng thời cho rằng các điều kiện thực tế không còn cho phép duy trì đầy đủ các nghĩa vụ kiểm chứng. Dù vậy, cả Moscow và Washington đều khẳng định vẫn tuân thủ các giới hạn về số lượng đầu đạn cho đến khi hiệp ước chính thức hết hạn.

Khi giới hạn pháp lý không còn hiệu lực

Việc New START hết hạn đồng nghĩa với việc các giới hạn pháp lý ràng buộc kho vũ khí hạt nhân chiến lược của Mỹ và Nga không còn hiệu lực. Theo giới phân tích, đây là sự gián đoạn nghiêm trọng nhất đối với hệ thống kiểm soát vũ khí song phương trong hơn 50 năm qua. Một chuyên gia của Chatham House cảnh báo rằng, sự kiện này không chỉ chấm dứt truyền thống kiềm chế hạt nhân kéo dài nhiều thập kỷ, mà còn báo hiệu nguy cơ thế giới bước vào giai đoạn kém an toàn hơn, khi các quyết định chiến lược ngày càng dựa trên những giả định bi quan và kịch bản xấu nhất.

Các giới hạn pháp lý ràng buộc kho vũ khí hạt nhân chiến lược của Mỹ và Nga không còn hiệu lực khi New START hết hạn. Ảnh đồ họa

Thực tế, cả Mỹ và Nga đều sở hữu tiềm lực để nhanh chóng gia tăng số lượng đầu đạn triển khai nếu muốn. Theo ước tính của Trung tâm Kiểm soát và Không phổ biến vũ khí hạt nhân, Nga hiện có hơn 5.800 đầu đạn, trong đó khoảng 1.600 đang được triển khai, còn Mỹ sở hữu khoảng hơn 5.200 đầu đạn. Các kho dự trữ lớn này tạo điều kiện cho việc “nạp thêm” đầu đạn lên các hệ thống tên lửa hiện có, ngay cả khi chưa cần phát triển vũ khí mới.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng nguy cơ một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân ồ ạt theo kiểu Chiến tranh Lạnh là không cao trong ngắn hạn. Hệ thống răn đe hạt nhân được xây dựng suốt nhiều thập kỷ qua vẫn được đánh giá là tương đối ổn định, và chi phí kinh tế cũng như chính trị của việc mở rộng kho vũ khí hạt nhân là rất lớn. Điều đáng lo ngại hơn, theo các nhà phân tích, chính là sự suy giảm nghiêm trọng về tính minh bạch và khả năng dự đoán trong quan hệ chiến lược.

Mất minh bạch, gia tăng rủi ro tính toán sai

Một trong những giá trị cốt lõi của New START không nằm ở các con số giới hạn, mà ở cơ chế minh bạch mà hiệp ước này tạo ra. Việc trao đổi dữ liệu định kỳ, thông báo về tình trạng các hệ thống vũ khí và các cuộc thanh tra tại chỗ giúp mỗi bên có cái nhìn tương đối rõ ràng về năng lực của đối phương, qua đó hạn chế nguy cơ hiểu lầm hoặc phản ứng thái quá.

Theo đánh giá của Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí, New START không chỉ giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân chiến lược mà mỗi bên được triển khai, mà còn tạo ra cơ chế minh bạch và kiểm chứng mang tính sống còn. Ông cảnh báo rằng việc hiệp ước hết hạn đồng nghĩa với việc Washington và Moscow “bước vào một môi trường chiến lược mù mờ hơn, nơi các giả định tồi tệ nhất về ý đồ của đối phương dễ dàng chi phối quyết sách”.

Khi New START không còn, cả Mỹ và Nga buộc phải dựa nhiều hơn vào các phương tiện tình báo quốc gia để đánh giá ý đồ và năng lực của nhau. Theo một số chuyên gia Nga, sự thiếu vắng các cơ chế minh bạch sẽ khiến việc hoạch định lực lượng hạt nhân trở nên khó khăn hơn, bởi mỗi bên có xu hướng chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất. Chính điều này có thể vô tình kích hoạt một vòng xoáy an ninh, nơi các biện pháp phòng ngừa của bên này lại bị bên kia coi là mối đe dọa cần đáp trả.

Rose Gottemoeller, cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí và là một trong những kiến trúc sư của New START, từng nhấn mạnh rằng giá trị lớn nhất của hiệp ước nằm ở “sự ổn định và khả năng dự đoán”. Theo bà, khi không còn các cơ chế thanh sát và trao đổi dữ liệu, mỗi bên buộc phải dựa nhiều hơn vào các biện pháp tình báo và giả định chiến lược, làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ trang.

New START được coi là “tiêu chuẩn vàng” của kiểm soát vũ khí, khi không chỉ đặt ra các giới hạn định lượng rõ ràng mà còn thiết lập một hệ thống thanh tra, trao đổi dữ liệu và thông báo tương đối chặt chẽ. Ảnh: Al24news

Về phía Nga, các nhà phân tích cũng thừa nhận New START từng đóng vai trò là “van an toàn” trong quan hệ song phương. Alexei Arbatov, chuyên gia tại Viện Kinh tế Thế giới và Quan hệ Quốc tế (IMEMO) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, cho rằng việc hiệp ước chấm dứt khiến cả hai bên “mất đi công cụ cuối cùng để quản lý cạnh tranh hạt nhân một cách có trách nhiệm”.

Trong bối cảnh căng thẳng địa - chính trị gia tăng, rủi ro tính toán sai hoặc hiểu nhầm ý đồ càng trở nên đáng lo ngại. Các tổ chức vận động giải trừ vũ khí hạt nhân cảnh báo rằng, mỗi cuộc khủng hoảng khu vực trong tương lai - từ Đông Âu tới châu Á đều có thể trở nên nguy hiểm hơn khi thiếu vắng những “lan can an toàn” của kiểm soát vũ khí.

Lập trường và toan tính của các bên

Từ phía Nga, các quan chức hàng đầu nhiều lần nhấn mạnh rằng New START từng đóng vai trò như một “yếu tố lòng tin” trong quan hệ với Mỹ. Moscow cho rằng Washington đã từng bước phá vỡ cấu trúc kiểm soát vũ khí toàn cầu khi lần lượt rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM), Hiệp ước Các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) và Hiệp ước Bầu trời Mở. Trong cách nhìn này, việc New START chấm dứt là hệ quả tất yếu của một quá trình dài suy thoái lòng tin.

Cả Nga và Mỹ đều có lập trường và toan tính riêng khi New START hết hạn. Ảnh: 9news

Dù thừa nhận môi trường an ninh toàn cầu sẽ trở nên bấp bênh hơn, giới chức Nga khẳng định không có ý định lao vào một cuộc chạy đua vũ trang mới. Moscow nhấn mạnh rằng chương trình hiện đại hóa lực lượng hạt nhân của nước này đã đạt trình độ cao, đủ để bảo đảm an ninh quốc gia ngay cả khi không có hiệp ước. Nga cũng từng đề xuất hai bên tiếp tục tuân thủ các giới hạn định lượng của New START trong một năm sau khi hiệp ước hết hạn, song cho rằng Washington đã không đưa ra phản hồi chính thức.

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump bày tỏ mong muốn đạt được một “thỏa thuận tốt hơn” về kiểm soát vũ khí hạt nhân, thậm chí theo hướng mở rộng đàm phán để bao gồm cả Trung Quốc. Washington lập luận rằng một cơ chế kiểm soát vũ khí của thế kỷ XXI không thể chỉ dừng ở khuôn khổ song phương, trong khi kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, Bắc Kinh lại coi yêu cầu này là thiếu công bằng, khi quy mô lực lượng hạt nhân của Trung Quốc vẫn nhỏ hơn đáng kể so với Mỹ và Nga.

Tác động lan tỏa toàn cầu

Hệ quả của việc New START hết hạn không chỉ giới hạn trong quan hệ Mỹ - Nga. Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng động thái này gửi đi tín hiệu tiêu cực tới các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân khác, cũng như các nước không có vũ khí hạt nhân. Trong nhiều năm qua, các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân ngày càng chỉ trích các cường quốc vì không thực hiện đầy đủ cam kết giải trừ theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Thống kê các quốc gia đang sở hữu vũ khí hạt nhân đến năm 2025. Ảnh: Nuclearactive

Việc hiệp ước kiểm soát vũ khí quan trọng nhất giữa hai cường quốc hạt nhân chấm dứt, ngay trước thềm Hội nghị rà soát NPT lần thứ 11, có nguy cơ làm gia tăng hoài nghi về thiện chí giải trừ vũ khí của các nước lớn. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã cảnh báo rằng, sự kết thúc của New START tạo ra rủi ro chưa từng có đối với an ninh toàn cầu, đồng thời kêu gọi Mỹ và Nga sớm nối lại đối thoại để xây dựng một cơ chế kiểm soát vũ khí phù hợp với bối cảnh mới.

Bên cạnh đó, việc thiếu vắng các ràng buộc song phương có thể khiến các quốc gia khác - từ châu Âu đến châu Á điều chỉnh tính toán chiến lược của mình. Pháp và Anh, hai cường quốc hạt nhân châu Âu, hiện không bị ràng buộc bởi bất kỳ cơ chế kiểm soát song phương nào với Mỹ hay Nga. Trung Quốc, với tốc độ mở rộng kho vũ khí nhanh nhất thế giới hiện nay, cũng đang đứng ngoài mọi hiệp ước hạn chế hạt nhân.

Hans Kristensen, Giám đốc Dự án Thông tin Hạt nhân thuộc Liên đoàn Các nhà khoa học Mỹ, cảnh báo rằng xu hướng hiện nay cho thấy các cường quốc hạt nhân đang đầu tư mạnh vào hiện đại hóa kho vũ khí của mình. Ông cho rằng việc thiếu vắng các hiệp ước kiểm soát vũ khí “sẽ làm gia tăng áp lực chính trị - quân sự buộc các nước phải mở rộng năng lực răn đe, ngay cả khi điều đó không thực sự cần thiết về mặt an ninh”.

Ngã rẽ khó lường của ổn định chiến lược

Từ góc nhìn của nhiều nhà phân tích, câu hỏi lớn nhất không phải là liệu Mỹ và Nga có ngay lập tức tăng cường số lượng đầu đạn hay không, mà là thế giới sẽ quản lý rủi ro hạt nhân như thế nào trong một môi trường thiếu luật chơi chung. Một số ý kiến cho rằng, giải pháp khả dĩ nhất trong ngắn hạn có thể là một thỏa thuận chính trị không ràng buộc pháp lý, theo đó hai bên tự nguyện duy trì một số giới hạn và cơ chế minh bạch cơ bản, nhằm “mua thời gian” cho các cuộc đàm phán dài hơi hơn.

New START đã khép lại, nhưng những câu hỏi về ổn định chiến lược toàn cầu vẫn còn bỏ ngỏ. Và sẽ không có bên nào thắng trong cuộc đua hạt nhân. Ảnh: Nuclearactive

Tuy nhiên, triển vọng đạt được một hiệp ước kiểm soát vũ khí toàn diện mới là rất mờ mịt. Việc chuyển từ khuôn khổ song phương sang đa phương, với sự tham gia của Trung Quốc và các cường quốc hạt nhân khác, đặt ra những thách thức to lớn về lợi ích, mức độ minh bạch và sự cân bằng chiến lược. Trong khi đó, căng thẳng chính trị và xung đột khu vực tiếp tục làm xói mòn lòng tin – yếu tố vốn là nền tảng của mọi thỏa thuận kiểm soát vũ khí.

New START đã khép lại, nhưng những câu hỏi về ổn định chiến lược toàn cầu vẫn còn bỏ ngỏ. Trong một thế giới nơi các rào cản kiểm soát vũ khí dần bị tháo bỏ, nguy cơ không nằm ở một cuộc chiến hạt nhân có chủ ý, mà ở những tính toán sai lầm, hiểu nhầm ý đồ và sự leo thang ngoài dự kiến. Việc Mỹ và Nga lựa chọn đối đầu hay kiềm chế, đối thoại hay im lặng, trong giai đoạn hậu New START sẽ có ý nghĩa quyết định đối với an ninh không chỉ của hai nước, mà của toàn bộ cộng đồng quốc tế.

Bích Hồng

Nguồn: RT, Tass, Aljazeera