Giữ người - giữ niềm tin

Ngày một người chấp hành xong án phạt tù cũng là ngày họ bước vào một hành trình khác đầy hứa hẹn: trở lại cuộc sống với gia đình, công việc và cộng đồng. Nhưng để thực sự trở về, họ không chỉ cần một quyết định tha tù, một bộ hồ sơ hoàn tất hay bước chân qua cánh cổng trại giam. Điều quan trọng hơn là người ấy có đủ niềm tin, kỹ năng và ý chí để không quay lại con đường cũ. Đằng sau sự thay đổi ấy là một quá trình dài, trong đó có sự kiên trì của cán bộ quản giáo và sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, lãnh đạo, chỉ huy trong việc biến công tác giáo dục, cải tạo thành nhiệm vụ chính trị cụ thể.

Đa dạng hóa các hoạt động giáo dục, nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho phạm nhân.

Một người thay đổi bắt đầu từ những việc rất nhỏ

Thời gian đầu khi mới đến trại giam Thanh Phong chấp hành án, phạm nhân N.T.X gần như không hợp tác với cán bộ. Trung tá Trịnh Thanh Hải, cán bộ quản giáo nhiều lần phải nhắc nhở, có lúc tưởng như những nỗ lực ấy không đem lại kết quả. Nhưng cán bộ không chỉ nhìn vào một lần vi phạm để đánh giá một con người. Qua tìm hiểu, Trung tá Trịnh Thanh Hải nắm bắt được hoàn cảnh của phạm nhân không người thân thích; lăn lộn với cuộc sống, va chạm xã hội từ rất sớm đã hình thành thành ở phạm nhân N.T.X tính cách bất cần, ít giao tiếp, không kết thân và luôn cảnh giác với mọi người xung quanh... Nhưng, N.T.X cũng là người “dám làm, dám nhận” và không thích mang ơn.

Hiểu được hoàn cảnh và tính cách của phạm nhân, bằng chính sự gần gũi, nhân văn, sự chân thành của mình, Trung tá Trịnh Thanh Hải đã kiên trì từng bước giáo dục, cảm hóa và trở thành chỗ dựa tin cậy cho phạm nhân. Từ chỗ là phạm nhân cá biệt, phạm nhân N.T.X là một trong những tấm gương tiêu biểu trong phong trào thi đua chấp hành án, sống gần gũi, hòa đồng và luôn sẵn lòng giúp đỡ phạm nhân khác cùng tiến bộ.

Sự thay đổi đôi khi bắt đầu như thế, không ồn ào và cũng không có một khoảnh khắc “bừng tỉnh”. Chỉ là từng ngày, một người từng mất phương hướng bắt đầu biết nghĩ đến tương lai. Trung tá Trịnh Thanh Hải nhớ nhất khoảnh khắc phạm nhân N.T.X nói: “Sau này ra ngoài, tôi muốn làm lại cuộc đời”. Một câu nói giản dị nhưng với người quản giáo, đó là tín hiệu đáng mừng, là niềm vui, niềm hạnh phúc, bởi mục tiêu của công tác giáo dục, cải tạo không phải chỉ là giữ một người trong khuôn khổ của trại giam, mà là giúp họ nhận thức được sai lầm và có khả năng sống đúng pháp luật khi trở về.

Tại Trại giam Thanh Phong, những câu chuyện như vậy không phải cá biệt. Có người học nghề rồi tìm được việc làm sau khi chấp hành xong án; có người chủ động viết thư xin lỗi cha mẹ; có người nhiều năm không gặp con, đến khi được gặp lại mới nhận ra mình đã bỏ lỡ quá nhiều điều; cũng có người từng nhiều lần vi phạm nội quy nhưng sau quá trình được cán bộ kiên trì giáo dục đã biết tự kiểm soát hành vi.

Mỗi trường hợp có một hoàn cảnh và con đường thay đổi khác nhau, nhưng phía sau những chuyển biến ấy đều có dấu ấn của người quản giáo. Họ không thể sống thay, quyết định thay hay chịu trách nhiệm thay cho phạm nhân, nhưng có thể giúp một người nhìn thấy một con đường khác trước khi cánh cửa trại giam mở ra.

Trại giam Thanh Phong phối hợp với Thư viện CAND (Cục X03) tổ chức Chương trình xây dựng tủ sách hướng thiện và giao lưu văn hóa, văn nghệ cho phạm nhân.

Đảng ủy cơ sở Trại giam Thanh Phong luôn quán triệt các chi bộ trực thuộc đưa nội dung quản lý, giáo dục phạm nhân vào sinh hoạt, chú trọng thảo luận những vấn đề phát sinh từ thực tiễn thay vì chỉ đánh giá chung chung. Với những trường hợp khó quản lý, khó giáo dục, cán bộ trực tiếp phụ trách báo cáo để tập thể trao đổi, tìm giải pháp; với những vấn đề liên quan đến kỷ luật, an toàn, cấp ủy và chỉ huy yêu cầu làm rõ trách nhiệm của từng khâu, đồng thời rút kinh nghiệm để phòng ngừa. Qua đó, sinh hoạt chi bộ trở thành nơi cán bộ nhìn lại chính công việc của mình và tìm cách làm tốt hơn.

Vai trò của người đứng đầu cũng được thể hiện ở việc dám chịu trách nhiệm về những vấn đề phát sinh. Nếu cấp dưới chỉ được yêu cầu “không để xảy ra sai phạm” thì chưa đủ, người lãnh đạo, chỉ huy phải tạo được môi trường để cán bộ báo cáo trung thực những khó khăn, những dấu hiệu bất thường và cả những hạn chế trong công việc. Khi cán bộ dám nói thật, cấp ủy mới có cơ sở để kiểm tra, giám sát và xử lý từ sớm. Khi sai sót được nhìn nhận đúng, bài học mới có thể trở thành kinh nghiệm chung của tập thể.

Kiểm tra, giám sát vì thế không chỉ là tìm người để xử lý. Quan trọng hơn là phát hiện nguy cơ, chấn chỉnh từ sớm và giúp cán bộ không mắc sai lầm. Đối với công tác quản giáo, điều đó càng cần thiết bởi mỗi sơ suất đều có thể ảnh hưởng đến an ninh, an toàn của đơn vị; còn mỗi cách ứng xử không phù hợp đều có thể tác động đến quá trình giáo dục một con người.

Đưa phạm nhân trở về cuộc sống hằng ngày bằng trách nhiệm và niềm tin

Xây dựng Đảng trong trại giam, xét đến cùng, phải được kiểm chứng bằng chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên và kết quả thực hiện nhiệm vụ. Một chi bộ mạnh không chỉ là chi bộ có nền nếp sinh hoạt tốt mà còn là nơi mỗi đảng viên biết mình phải làm gì ở từng vị trí công tác cụ thể; người đứng đầu không chỉ nói về trách nhiệm mà trực tiếp chịu trách nhiệm; kiểm tra, giám sát không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn giúp phòng ngừa; cán bộ không chỉ hoàn thành quy trình mà biết suy nghĩ về hiệu quả của từng việc mình làm.

Một cán bộ quản giáo hiểu rằng mỗi phạm nhân không phải là một hồ sơ giống nhau. Có người cần sự nghiêm khắc, có người cần được giải thích, có người cần được khơi dậy trách nhiệm với gia đình, có người cần được học nghề để nhìn thấy một tương lai khác. Nhưng dù cách tiếp cận khác nhau, nguyên tắc pháp luật và kỷ luật không thể thay đổi. Đó chính là điểm khó của nghề: mềm trong phương pháp nhưng không mềm về nguyên tắc; nhân văn trong ứng xử nhưng không buông lỏng quản lý.

Lãnh đạo trại giam ân cần hỏi thăm, động viên phạm nhân và thân nhân tham dự Hội nghị gia đình phạm nhân.

Với hơn 15 năm kinh nghiệm làm công tác quản giáo, Trung tá Trịnh Thanh Hải chia sẻ từng có thời điểm nghĩ rằng không để xảy ra vụ việc, bảo đảm an toàn là tiêu chí cao nhất để đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao. Sau nhiều năm, cách nhìn ấy thay đổi, có chiều sâu và nhân văn hơn. Anh cho rằng một ngày làm việc tốt không chỉ là một ngày bình yên trong khu giam giữ, mà còn là ngày mình giúp được một người đang bế tắc bình tĩnh trở lại, giúp một người vi phạm nhận ra lỗi, giúp một phạm nhân biết lao động, học nghề hoặc bắt đầu nghĩ đến ngày trở về. “Khi một người trước đây thường xuyên vi phạm mà hôm nay biết tự nhắc mình chấp hành, mình thấy công việc của mình có ý nghĩa”.

Sự trưởng thành của người cán bộ vì thế cũng chính là một phần kết quả của công tác xây dựng Đảng. Từ chỗ chỉ biết làm đúng quy trình, cán bộ học cách hiểu sâu hơn về mục đích của quy trình; từ chỗ xử lý một hành vi vi phạm, họ học cách tìm nguyên nhân; từ chỗ chỉ nhìn vào quá khứ của một phạm nhân, họ biết nhìn cả khả năng thay đổi của người ấy. Đó không phải sự thay đổi về chức danh, mà là sự trưởng thành trong nhận thức và phương pháp công tác.

Tư tưởng này cũng phù hợp với chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đối với lực lượng Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng, đó là: Phải đổi mới căn bản tư duy về thi hành án hình sự và công tác quản lý, giáo dục, cải tạo. Phải vượt khỏi tư duy chỉ quản lý trong phạm vi buồng giam, khu giam, trại giam; phải liên thông với toàn bộ quá trình tố tụng hình sự; với quản lý dân cư, quản lý xã hội; với công tác phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh chống tội phạm; với giáo dục nghề nghiệp, việc làm, an sinh xã hội và phát triển con người. Phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý phạm nhân” sang quản trị quá trình cải tạo con người; từ đánh giá chủ yếu bằng việc không để xảy ra mất an ninh, an toàn sang đánh giá đầy đủ hơn bằng sự chuyển biến về nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật, kỹ năng lao động, khả năng tái hòa nhập và tỷ lệ không tái phạm. Thành công lớn nhất của trại giam không chỉ là giữ phạm nhân thật chặt mà còn là giúp phạm nhân trở về nhanh chóng tái hoà nhập cộng đồng, sống thật tốt và có ích cho xã hội.

Phạm nhân đọc báo, cập nhật tin tức sau giờ lao động, học tập.

Phạm nhân N.T.X hôm nay đã trở về với cuộc sống tự do. Sau thời gian chấp hành án, anh đã học được nghề, có kế hoạch cho cuộc sống tương lai và được cán bộ hướng dẫn những việc cần thiết để tái hòa nhập cộng đồng. Trước ngày ra trại, cán bộ quản giáo chỉ dặn một điều giản dị: ra ngoài phải sống bằng sức lao động của mình, đừng phụ lòng tin của mọi người. Với người cán bộ, đó không phải một lời dặn cho có trước ngày chia tay, mà là điều anh đã nhiều lần nói trong suốt quá trình quản lý, giáo dục.

Cánh cửa trại giam rồi sẽ khép lại phía sau một người, nhưng cánh cửa của cuộc đời phải được mở ra phía trước họ. Người quản giáo không thể bảo đảm một người sẽ không bao giờ mắc lại sai lầm, nhưng có thể góp phần giúp họ có thêm nhận thức, kỹ năng và niềm tin để lựa chọn một cách sống khác tốt hơn. Cấp ủy, chi bộ không thể thay cán bộ làm công việc ấy, nhưng có thể tạo môi trường để cán bộ trưởng thành, giữ vững bản lĩnh, được kiểm tra, giám sát và được hỗ trợ khi gặp khó khăn. Người đứng đầu không thể trực tiếp giáo dục từng phạm nhân, nhưng có thể quyết định cách một đơn vị nhìn nhận công việc, cách cán bộ được rèn luyện và cách trách nhiệm được thực hiện.

Từ đó, câu chuyện về một người phạm nhân thay đổi không chỉ là câu chuyện về cá nhân ấy. Đó còn là câu chuyện về những người đã kiên trì giúp họ thay đổi và về một tổ chức Đảng biết đưa yêu cầu xây dựng đội ngũ vào từng nhiệm vụ cụ thể. Giữ người trước cánh cửa trở về, vì thế, trước hết là giữ vững bản lĩnh của người cán bộ; giữ nghiêm kỷ luật của tổ chức; giữ niềm tin vào khả năng sửa chữa của con người. Khi người cán bộ trưởng thành hơn qua mỗi vụ việc, khi chi bộ sâu sát hơn với nhiệm vụ, khi người đứng đầu thực sự nêu gương và khi một người từng lầm lỗi biết lựa chọn con đường đúng pháp luật, những giá trị ấy gặp nhau ở một điểm: xây dựng Đảng được đo bằng những chuyển biến có thật trong công việc và trong cuộc sống.

Đại tá Đàm Minh Phong - Giám thị Trại giam Thanh Phong