Ba Đình - từ căn cứ kháng chiến độc đáo đến khát vọng xây dựng Thanh Hóa giàu đẹp, văn minh, hạnh phúc
Ba Đình gồm 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê thuộc huyện Nga Sơn cũ, nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa. Tròn 140 năm trước, nơi đây đã ra đời một căn cứ kháng chiến độc đáo, điển hình trong phong trào Cần Vương chống Pháp ở cuối thế kỷ XIX.

Hưởng ứng phong trào Cần Vương do Tôn Thất Thuyết dưới danh nghĩa vua Hàm Nghi khởi xướng vào cuối thế kỷ XIX, phong trào yêu nước chống Pháp đã diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi cả nước. Thanh Hóa, với vị trí chiến lược cùng truyền thống yêu nước từ ngàn xưa, đã có đông đảo đồng bào các dân tộc trong tỉnh hăng hái tham gia hưởng ứng phong trào Cần Vương dưới sự lãnh đạo của các sĩ phu yêu nước. Nổi bật nhất là cuộc khởi nghĩa Ba Đình dưới sự lãnh đạo của Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt, Nguyễn Viết Toại, Nguyễn Khế...
Với sự am hiểu về chiến thuật, các sĩ phu yêu nước đã chọn 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê làm căn cứ kháng chiến vì nơi đây “tiến khả dĩ công, thoát khả dĩ thủ” (tiến có thể đánh, lui có thể giữ). Từ Ba Đình, nghĩa quân có thể kéo quân lên Bỉm Sơn, Đồng Giao, khống chế đường giao thông số một từ Bắc Kỳ vào Trung Kỳ; đồng thời kiểm soát đường thủy trên sông ra Ninh Bình hoặc xuôi ra biển.
Căn cứ Ba Đình còn liên hệ được với nghĩa quân Cần Vương ở các vùng Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Hà Trung. Khi cần, nghĩa quân có thể dễ dàng rút từ căn cứ Ba Đình lên miền núi phía Tây của tỉnh. Đặc biệt, Ba Đình nằm liền cạnh hai con sông Hoạt và Chính Đại, xung quanh là đồng chiêm ngập nước, biệt lập với khu dân cư lân cận. Xung quanh Ba Đình có lũy tre xanh um tùm như một bức tường che chắn, thuận lợi cho việc phòng thủ.

Toàn cảnh Khu di tích căn cứ khởi nghĩa Ba Đình.
Tháng 5/1886, thực hiện kế hoạch đánh Pháp đã đề ra từ tháng 3/1886, nghĩa quân Ba Đình bắt đầu xây dựng căn cứ. Dựa vào địa hình tự nhiên và lũy tre bao bọc 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê, nghĩa quân đào hào sâu bên ngoài, lấy đất đắp thành lũy. Hào rộng từ 4m trở lên; lũy tre tạo thành thành lũy vững chắc, che chở cho nghĩa quân và chống đạn pháo của giặc. Những rọ tre nhồi rơm rạ trộn bùn được xếp trên mặt thành, các cột tre được đóng chặt với nhau; những rọ đất được xếp tạo thành các lỗ châu mai. Thành được đắp dày 4m, cao 3m, dài ước gần 4km. Đoạn thành ở phía Bắc làng Thượng Thọ và phía Nam làng Mỹ Khê được xây dựng chắc chắn hơn. Đoạn nối giữa làng Mậu Thịnh và làng Mỹ Khê là dải đất hẹp nên nghĩa quân xây thêm một đoạn thành bên ngoài.
Ba làng được xây dựng thành 3 đồn, có thành lũy ngăn cách. Núi Thúc, ở phía Bắc làng Thượng Thọ, có địa hình cao hơn đồng ruộng hơn 10m. Tại đây, nghĩa quân xây dựng một đồn tiền tiêu để án ngữ, bảo vệ Ba Đình và quan sát địch từ xa. Men theo chân thành đất phía trong, nghĩa quân đắp thêm một con đường phục vụ việc đi lại và chiến đấu. Từ các sở chỉ huy, những con đường rộng rãi tỏa ra bốn phía để nghĩa quân vận chuyển, chi viện và ứng phó kịp thời. “Bản Đình” - ngôi nghè chung của ba làng - trở thành sở chỉ huy chung. Quân và tướng nghĩa quân ẩn náu trong những ngôi nhà có tường, mái đắp bằng đất trộn bùn rơm, tạo thành hầm trú ẩn chắc chắn.
Trên cơ sở địa thế mỗi làng, các lãnh tụ nghĩa quân chia căn cứ Ba Đình thành ba đồn: đồn Thượng ở Thượng Thọ, do lãnh binh Nguyễn Viết Toại chỉ huy; đồn Trung ở Mậu Thịnh, là trung tâm căn cứ, do lãnh binh Đinh Công Tráng chỉ huy; đồn Hạ ở Mỹ Khê, do tán lý Phạm Bành và tham tán Hoàng Bật Đạt chỉ huy. Tùy theo vị trí chiến đấu của từng đồn, nghĩa quân bố trí lực lượng đóng giữ. Khi một đồn bị tiến công, nghĩa quân đóng ở hai đồn bên cạnh có thể hỗ trợ tác chiến; đồng thời, mỗi đồn vẫn có thể tác chiến độc lập khi đồn khác bị vây hãm.
Để bảo vệ Ba Đình, các lãnh tụ nghĩa quân chỉ đạo xây dựng một số đồn tiền tiêu ở phía ngoài như các đồn Thanh Đán (tức làng Đợn) nằm ở phía Tây Bắc, hang Giơi và Răng Cưa phía Đông Bắc, núi Thúc và Tuân Đạo ở phía Bắc, Xa Loan và Thổ Hoàng phía Đông, Tri Cụ (làng Gụ) phía Nam và một trạm quan sát trên núi Nga Châu.
Các đồn tiền tiêu này với lực lượng rất nhỏ chỉ đủ để nắm tình hình và liên lạc với trung tâm Ba Đình bằng hệ thống trống mõ, ban đêm thì dùng đèn. Hai căn cứ Phi Lai (còn gọi là Phú Thọ) của Cao Bá Điển và căn cứ Quảng Hóa (Vĩnh Lộc) của nghĩa quân Trần Xuân Soạn có tác dụng hỗ trợ cho Ba Đình khi chiến đấu.

Xã Ba Đình - nơi ghi dấu cuộc đấu tranh kiên cường của nghĩa quân trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.
Cùng với việc xây thành đắp lũy, bố trí lực lượng, kêu gọi Nhân dân hưởng ứng, giúp đỡ xây dựng căn cứ, vấn đề tổ chức biên chế và huấn luyện chiến đấu được nghĩa quân Ba Đình hết sức chú ý. Đội ngũ chiến đấu được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những trai tráng tại chỗ và nhiều nơi khác.
Theo tài liệu ghi lại, đội ngũ đó trên dưới 300 người, biên chế thành 10 cơ đội, mỗi cơ đội có 30 tráng binh do một Hiệp quản phụ trách. Mỗi cơ đội gồm ba toán, mỗi toán 10 tráng binh, các cơ đội và các toán được phân công đảm nhận nhiệm vụ trên các hướng khác nhau, sẵn sàng chiến đấu hoặc chi viện cho nhau.
Ngoài lực lượng chính kể trên, còn có phụ nữ, thiếu niên làm công tác hậu cần, liên lạc theo dõi tình hình, truyền đạt tin tức, mệnh lệnh trong hàng ngũ nghĩa quân và các mặt đảm bảo chiến đấu khác. Vấn đề kỷ luật được nghĩa quân thực hiện nghiêm túc, thưởng phạt nghiêm minh. Kỷ luật quan hệ với Nhân dân luôn được nhắc nhở và đề cao. Chính vì vậy, Nhân dân đã đoàn kết, tin tưởng và hết lòng ủng hộ nghĩa quân. Bên cạnh đó, nghĩa quân luôn luôn được rèn luyện, tập dượt về kỹ thuật chiến đấu.
Các loại vũ khí như súng hỏa mai, súng thần công, súng trường, cung nỏ, giáo mác... được nghĩa quân sử dụng thành thạo và có hiệu quả. Tinh thần thượng võ, truyền thống của dân tộc được cổ vũ, phát triển như: vật, côn, quyền...
Để động viên tinh thần chiến đấu giết giặc của quân lính, trong thành thường có hai gánh hát chèo chia nhau diễn để giải trí cho nghĩa quân trong lúc xa gia đình, vợ con và trong những ngày chiến đấu căng thẳng.
Ngày 18/12/1886, Pháp bắt đầu tiến hành các đợt tấn công vào Ba Đình với quân số có lúc lên tới hơn 5.000 tên với hỏa lực mạnh nhằm bóp chết nhanh chóng căn cứ kháng chiến này. Nhưng chúng không ngờ phải nếm những trận đòn đích đáng. Lực lượng trong căn cứ Ba Đình dù quân có số lượng ít, trang bị vũ khí thô sơ nhưng quyết tâm chiến đấu, sẵn sàng hi sinh đã đánh lui nhiều đợt tiến công của địch, làm thất bại các cuộc tiến công, cuộc vây hãm của kẻ thù có quân đông và đầy đủ vũ khí hiện đại.
Trận chiến chênh lệch về lực lượng quân sự nhà nghề với đội quân Ba Đình, kéo dài đến ngày 20/1/1887 nghĩa quân đã chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng.
Dù tồn tại trong thời gian ngắn nhưng căn cứ Ba Đình đã thể hiện truyền thống yêu nước chống ngoại xâm oanh liệt của Nhân dân Thanh Hóa nói riêng và cả nước nói chung, phất cao ngọn cờ kháng chiến một thời gian dài về sau, làm cho bè lũ cướp nước và bán nước phải bao phen thất đảm kinh hồn. Pháp cũng phải thừa nhận rằng: “Trong chiến dịch Thu Đông 1886-1887, cuộc tấn công Ba Đình là cuộc chiến đấu nghiêm trọng nhất. Cuộc chiến đấu này đã thu hút nhiều quân nhất và làm cho cấp chỉ huy lo ngại nhất”.
Để nhớ về những chiến sĩ kiên trung, dũng cảm, không chịu khuất phục trước kẻ thù của nghĩa quân Ba Đình, trong Nhân dân đã lưu truyền bài thơ:
Khen ai khéo lập trận Ba Đình
Thành đất sọt rơm khéo dụng binh
Đáo để mưu sâu quan tán Phạm
Tung hoành nghề võ đốc đề Đinh
Ba quân quyết chiến lòng son đỏ,
Chúng quỹ vùi hồn đám cỏ xanh
Thua được, được thua thôi mặc kệ,
Ngàn năm ghi tạc bật tài danh.
Phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần chiến đấu anh dũng, kiên cường của nghĩa quân Ba Đình, trong giai đoạn 1930 - 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa, quân và dân trong tỉnh đã tích cực chuẩn bị lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang, xây dựng căn cứ địa cách mạng, từng bước đưa phong trào đấu tranh phát triển, giương cao ngọn cờ Việt Minh, tiến tới giành độc lập, tự do. Những nỗ lực đó đã góp phần cùng Nhân dân cả nước làm nên thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, mở ra bước ngoặt lịch sử, đưa dân tộc Việt Nam bước vào kỷ nguyên độc lập, tự do.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954), tinh thần chiến đấu ngoan cường, ý chí đoàn kết của nghĩa quân Ba Đình tiếp tục được các thế hệ người Thanh Hóa phát huy. Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, cán bộ, đảng viên và Nhân dân các dân tộc trong tỉnh đã chung sức xây dựng hậu phương, vừa bảo vệ quê hương, vừa dốc sức chi viện cho tiền tuyến. Sức người, sức của từ Thanh Hóa góp phần quan trọng cùng cả nước làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ (1954 - 1975), truyền thống ấy tiếp tục được hun đúc trong ý chí bám trụ, tinh thần chiến đấu mưu trí, dũng cảm của quân và dân Thanh Hóa. Trên mặt trận chống chiến tranh phá hoại, bảo vệ hậu phương miền Bắc, quân và dân trong tỉnh đã lập nhiều chiến công, giữ vững các tuyến giao thông huyết mạch, bảo đảm chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến và nước bạn Lào. Mỗi chiến công, mỗi đóng góp đều thể hiện ý chí kiên cường và trách nhiệm của quê hương Thanh Hóa đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Đất nước hòa bình, thống nhất, nhất là từ khi bước vào công cuộc đổi mới năm 1986, Thanh Hóa tiếp tục quan tâm quy hoạch, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích căn cứ khởi nghĩa Ba Đình. Vượt lên ý nghĩa của một di tích lịch sử, nơi đây trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước, nhắc nhớ các thế hệ về tinh thần đấu tranh bất khuất, sự gắn bó máu thịt giữa nghĩa quân với Nhân dân và khát vọng độc lập, tự do của cha ông.
Hôm nay, trên vùng đất từng ghi dấu cuộc khởi nghĩa hào hùng, truyền thống ấy tiếp tục được trao truyền và chuyển hóa thành ý chí, khát vọng dựng xây quê hương. Phát huy bản lĩnh, tinh thần đoàn kết và ý chí vượt khó của các thế hệ đi trước, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thanh Hóa đang nỗ lực khai thác tiềm năng, lợi thế, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững.
Tùng Anh, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Thanh Hóa
* Bài viết có sử dụng tư liệu từ luận án tiến sĩ của NCS Vũ Quý Thu, “Phong trào yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân tỉnh Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX (1885-1895)”





Bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu