Về sự khác nhau giữa hai cuốn Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (phần 3)

Tóm tắt phần (2): Chúng tôi đã chỉ ra sự khác nhau giữa Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên) gọi tắt là bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ, và Từ điển tiếng Việt (Trung tâm Từ điển học Vietlex - Hoàng Phê chủ biên) gọi tắt là Hoàng Phê - Vietlex, qua 4 mục từ: anh chị; chạm ngõ; chiền chiện; sơn ca.

Trong bài (3) này, chúng tôi tiếp tục so sánh cách giải thích ở một số mục từ trong đó bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giải thích sai, hoặc chưa hợp lý so với bản sửa chữa của Hoàng Phê - Vietlex:

5- gấu lợn. Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng: “gấu lợn d gấu ngựa còn nhỏ”.

Cách giảng này sai, vì gấu lợn và gấu ngựa là hai loài khác nhau. Gấu lợn hay gấu lười (Melursus ursinus) là một loài gấu ăn đêm với lông rậm, sinh sống ở những cánh rừng đất thấp của Ấn Độ, Neepal, Bangladesh và Sri Lanka. Còn gấu ngựa (Ursus thibetanus hay Ursus tibetanus), còn được biết đến với tên gọi Gấu đen Tây Tạng, Gấu đen Himalaya, hay Gấu đen châu Á, là loài gấu kích thước trung bình, vuốt sắc, màu đen với hình chữ V đặc trưng màu trắng hay kem trên ngực.

Cách giảng của Hoàng Phê - Vietlex chính xác hơn: “gấu lợn • d. gấu cỡ vừa, lông dài và rậm, màu nâu đen, mõm dài giống mõm lợn, màu trắng, di chuyển chậm chạp”.

6- gấu ngựa. Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng: “gấu ngựa d gấu lớn, tai to, lông dài thành bờm ở cổ”.

Mục này có hai điểm cần bàn.

Thứ nhất, gấu ngựa có lang màu trắng hay kem hình chữ V rất đặc trưng trên ngực, đã không được từ điển mô tả. Thứ hai, trước đó, từ điển giảng “gấu lợn d. gấu ngựa còn nhỏ”, nhưng đến mục “gấu ngựa” lại không hề có chú thông tin liên quan đến “gấu lợn”. Đây là sự hạn chế, thiếu khoa học của thể thức biên soạn. Bởi giả sử thông tin “gấu lợn” chính là “gấu ngựa còn nhỏ”, là đúng, thì mục “gấu ngựa” sau khi mô tả đặc điểm, phải có chú như hoặc còn gọi “gấu lợn”.

7- máy bào: Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng “máy bào: máy gọt cắt kim loại để làm phẳng bề mặt của vật”.

Giảng như vậy là không chính xác, bởi trong thực tế có cả máy bào gỗ, làm phẳng bề mặt gỗ, chứ không chỉ mình “kim loại”.

Cách giảng của Hoàng Phê - Vietlex chính xác hơn: “máy bào • d. máy gọt cắt kim loại để làm phẳng bề mặt của vật, hoặc máy dùng để làm nhẵn mặt gỗ”.

8- ngũ âm: Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ: “ngũ âm d 1 hệ thống âm nhạc có năm bậc trong phạm vi một quãng tám, thường gặp ở âm nhạc dân gian”.

Cách giảng này không sai, nhưng không đầy đủ và khoa học. Bởi nếu giảng như vậy, thì khi tra tìm mục “ngũ âm”, nhưng đọc hết vẫn không biết “ngũ âm” ấy gồm những “âm” nào.

Cách giảng của Hoàng Phê - Vietlex đầy đủ hơn (có chú cả chữ Hán): “ngũ âm • 五音 d. 1 hệ thống âm nhạc thời cổ của Trung Quốc, có năm âm: cung, thương, giốc, chuỷ, vũ. “Cung thương làu bậc ngũ âm, Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một trương.” (TKiều).

Chúng tôi sẽ tiếp tục so sánh sự khác nhau trong cách giải thích một số mục từ của hai bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ và Hoàng Phê - Vietlex.

Mẫn Nông (CTV)