“Sóng soải” hay “sõng soài”?

Vua Tiếng Việt yêu cầu sắp xếp “sõng/ trên/ nằm/ soài/ Trăng/ liễu/ cành”. Người chơi trả lời: “Trăng nằm sõng soài trên cành liễu. Câu này của Hàn Mặc Tử”. Người dẫn chương trình đọc lại và xác nhận “Trăng nằm sõng soài trên cành liễu. Đáp án chính xác”. Ngay sau đó, nguyên văn câu thơ cũng được đánh chữ và hiện trên màn hình.

Thực ra, câu thơ của Hàn Mặc Tử có một số dị bản, nhưng không có bản nào là “sõng soài” như Vua Tiếng Việt đưa ra.

Sách Thơ Hàn Mặc Tử - Gái Quê (NXB Hội Nhà văn, 2012) cho biết:

“Trăng nằm sóng soải trên cành liễu,

Đợi gió đông về để lả lơi.

Bài này đã đăng trên báo Sài Gòn, ngày 7/12/1935, nhan đề Vô tình, ký Mlle Mộng Cầm. Thế Lữ biên tập với nhan đề Bẽn lẽn, thay sóng sượt bằng sóng soải, đăng tuần báo Ngày nay, số 24, ngày 6-9-1936, ký bút danh Hàn Mặc Tử.” (Phanxipăng chú).

Bản chụp văn bản bài thơ Bẽn lẽn trong mục Thơ mới trên báo Ngày nay (1936), với lời đề Tặng Baudelaire, trong đó câu đầu là “Trăng nằm sóng soải trên cành liễu...”.

Vậy vì sao Thế Lữ lại thay “sóng sượt” bằng “sóng soải”?

“Sóng sượt” hay “sõng soài” thường gợi tư thế bị động, nằm dài ra vì ngã hoặc bị đánh, hàm ý bất lực, không gượng dậy được. Trong khi đó, “sóng soải” lại gợi tư thế chủ động, nằm dài thoải mái, dang tay dang chân. Chính sắc thái này khiến “sóng soải” rất hợp với hình ảnh vầng trăng tình tứ, lả lơi trong câu thơ Hàn Mặc Tử. Thế nên Từ điển Thanh Nghị giảng “sóng-soải” là “Nói cách nằm dài, thẳng chân, thẳng tay // Nằm sóng soải”, nghĩa rộng “Chỉ vật gì nằm dài ra” và dẫn câu “Trăng nằm sóng-soải trên cành liễu - Hàn Mặc Tử”.

Hầu hết các cuốn từ điển đều cho sõng soài, sóng soài, sóng soải, sóng sượt, là đồng nghĩa. Tuy nhiên, nhiều trường hợp từ điển chỉ ghi nhận quan hệ gần nghĩa, chứ không phản ánh đầy đủ sắc thái sử dụng trong văn chương.

Không chỉ khác nhau về sắc thái nghĩa, “sóng soải” còn có giá trị về nhịp điệu và tạo hình câu thơ. Câu thơ của Hàn Mặc Tử “Trăng nằm sóng soải trên cành liễu” có nhịp điệu rất mềm và buông lơi. Nếu tách nhịp có thể thấy: Trăng nằm / sóng soải / trên cành liễu. Từ “sóng soải” tạo nên một nhịp chùng xuống, kéo dài, làm âm điệu câu thơ lơi ra, rất hợp với hình ảnh vầng trăng đang buông mình lơi lả trên cành liễu và “đợi gió đông về để lả lơi”.

Nếu thay bằng “sõng soài”: Trăng nằm / sõng soài / trên cành liễu, nhịp điệu câu thơ lập tức trở nên thô và nặng; âm hưởng trở nên ngang và cứng, gợi cảm giác ngã vật ra hơn là một tư thế buông lơi tình tứ.

Còn nếu giữ nguyên “sóng sượt” như bản gốc của Hàn Mặc Tử, thì vần khép và phụ âm cuối -t khiến âm thanh bị chặn lại đột ngột, nhịp câu thơ trở nên cụt và gấp, gợi cảm giác trượt mạnh rồi dừng. Vì vậy, việc Thế Lữ thay “sóng sượt” bằng “sóng soải” khi biên tập bài thơ hẳn không chỉ do khác biệt về sắc thái ngữ nghĩa, mà còn để giữ cho hình ảnh và nhịp điệu câu thơ được mềm mại, gợi cảm hơn.

Như vậy, Vua Tiếng Việt không chỉ làm mất đi nhịp điệu và sắc thái “lả lơi” của từ “sóng soải” - chữ mà Thế Lữ đã thay vào rất tinh tế - mà còn tạo ra một dị bản câu thơ chưa từng được bất kỳ văn bản in nào ghi nhận. Việc tự ý tạo ra dị bản như vậy là trái với nguyên tắc tôn trọng nguyên văn khi trích dẫn văn bản văn học.

Mẫn Nông (CTV)