Về sự khác nhau giữa hai cuốn từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (phần 2)

Tóm tắt phần 1: Chúng tôi đã chỉ ra sự khác nhau giữa Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên) gọi tắt là bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ và Từ điển tiếng Việt (Trung tâm Từ điển học Vietlex - Hoàng Phê chủ biên) gọi tắt là Hoàng Phê - Vietlex:

1. Quá trình biên soạn và xuất bản: Bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ được xuất bản lần đầu 1983, tái bản năm 1988, sửa chữa bổ sung 2 lần (1994) và lần cuối 2000. Trong khi bản Hoàng Phê Vietlex xuất bản lần đầu 2007 và liên tục được sửa chữa, bổ sung cho những lần tái bản tiếp theo.

2. Tập thể tác giả: Bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ có 17 người tham gia; Hoàng Phê - Vietlex chỉ có 6 người.

3. Sửa chữa và bổ sung: Bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ (tái bản có sửa chữa lần cuối năm 2000), có 39.924 mục từ; trong khi bản Hoàng Phê - Vietlex có 46.890 mục từ (nhiều hơn 6.966 mục từ).

Bản Hoàng Phê - Vietlex có nhiều điểm mới, như: sửa chữa những mục từ sai, hoặc giải nghĩa chưa hợp lý, còn phiến diện; chú chữ Hán cho những từ Hán Việt; chú thông tin cho những từ đồng nghĩa; có ví dụ và trích dẫn ngữ liệu cho mỗi mục từ.

Sau đây, chúng tôi sẽ so sánh cách giải thích ở một số mục từ, trong đó bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giải thích sai, hoặc chưa hợp lý so với bản Hoàng Phê - Vietlex:

1. anh chị: Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng: “anh chị. d (kng.). Đàn anh sừng sỏ trong giới giang hồ. Một tay anh chị”.

Giải thích như vậy là phiến diện, vì đó chỉ là nghĩa chuyển của “anh chị”, chứ chưa phải nghĩa gốc.

Hoàng Phê - Vietlex sửa chữa và bổ sung hợp lý hơn: “anh chị • d. 1 anh và chị [nói gộp]; thường dùng để chỉ những người thuộc cùng thế hệ, ở hàng trên, hoặc để gọi với ý tôn trọng. các anh chị đều đã có gia đình ~ anh chị phải làm gương cho các em noi theo ~ mời anh chị xơi nước. 2 [kng] đàn anh sừng sỏ trong bọn lưu manh. một tay anh chị nổi tiếng trong giới giang hồ”.

2. Chạm ngõ: Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng: “chạm ngõ đg [gia đình người con trai] đến nhà người con gái để hai gia đình chính thức ước hẹn cho đôi trai gái đính hôn với nhau. lễ chạm ngõ. ĐN chạm mặt, dạm ngõ”.

Giải thích như vậy là thiếu chính xác. Vì “chạm ngõ” hay chạm mặt, dạm ngõ chưa thể là “để hai gia đình chính thức ước hẹn cho đôi trai gái đính hôn với nhau” được. Thế nên Việt Nam từ điển (Hội Khai trí Tiến Đức) mới giảng: “chạm mặt: Một lễ đi hỏi để cho bên trai, bên gái biết mặt nhau”. Và trong Đất lề quê thói (Nhất Thanh) nói kỹ hơn:

“Chạm ngõ: Ngày trước lễ chạm ngõ chỉ cốt có cau rượu để nhà gái dâng cúng gia tiên, rồi chia biếu chú bác cậu cô dì... Từ chạm ngõ đến ăn hỏi không có thời hạn nhất định, có khi năm ba tháng, có khi cả năm; trong khi ấy nếu có một bên đổi ý thì cơi trầu chạm ngõ là trầu bỏ đi. Từ sau lễ chạm ngõ, nhà trai nếu không nghèo đói thường lui tới với đồng quà, tấm bánh tỏ tình thắm thiết”.

Cách giải thích của Hoàng Phê - Vietlex rõ ràng và chính xác hơn: “chạm ngõ • đg. [gia đình người con trai] đến nhà người con gái để hai gia đình chính thức công nhận cho đôi trai gái tìm hiểu nhau trước khi đi đến kết hôn. “Son đã là vợ tôi, tuy nhà tôi chưa chạm ngõ, nhưng chúng tôi đã có nguyện ước với nhau (...)” (Bùi Bình Thi). Đn: chạm mặt, dạm ngõ”.

3. Chiền chiện: Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giảng: “chiền chiện d chim cỡ nhỏ hơn sẻ, thường sống ở ruộng, ruộng bãi quang đãng, khi hót thường bay bổng lên cao. ĐN sơn ca”; “sơn ca d chim chiền chiện; cũng dùng để ví giọng hát hay. chim sơn ca. giọng sơn ca”.

Việc đánh đồng sơn ca và chiền chiện - hai con làm một của Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ là không đúng. Bởi chim chiền chiện và chim sơn ca không cùng họ, không cùng giống, cũng không cùng loài. Chim sơn ca thuộc Họ sơn ca (Alaudidae) “gồm 74 loài (...). Ở Việt Nam có 4 loài thuộc hai giống”. Trong khi chiền chiện thuộc Phân họ chim chích (Sylviinae) ở Việt Nam có 52 loài thuộc 14 giống (tham khảo Chim Việt Nam hình thái và phân loại - GS. Võ Quý).

Ở hai mục từ này, Hoàng Phê - Vietlex không chú thông tin đồng nghĩa giữa “chiền chiện” với “sơn ca”, và giảng chính xác hơn: “chiền chiện • d. chim cỡ nhỏ hơn chim sẻ, thường sống ở ruộng, bãi trống, khi hót thường bay bổng lên cao. “Ôi tiếng hót vui say con chim chiền chiện, Trên đồng lúa chiêm xuân chao mình bay liệng”. (Tố Hữu); “sơn ca • 山歌 d. chim cỡ nhỏ, sau đầu có mào lông ngắn, thường sống ở ruộng, bãi trống, tiếng hót rất hay; cũng dùng để ví giọng hát hay. chim sơn ca ~ giọng sơn ca”.

Chúng tôi sẽ tiếp tục so sánh sự khác nhau trong cách giải thích một số mục từ của hai bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ và Hoàng Phê - Vietlex. Mời ông Trần Quốc Vương và độc giả đón đọc “Cà kê chuyện chữ nghĩa” trên Báo Thanh Hóa trong những số báo tiếp theo.

Trân trọng.

Mẫn Nông (CTV)