Phụ phẩm nông nghiệp: Từ thứ bỏ đi thành sản phẩm hàng hóa

Sau mỗi vụ thu hoạch, rơm rạ, thân lá cây trồng, bã mía hay chất thải chăn nuôi vẫn còn một lượng lớn chất dinh dưỡng có thể tiếp tục khai thác trở thành nguyên liệu cho những sản phẩm mới, tạo thêm giá trị kinh tế. Ngược lại, nếu không được thu gom, xử lý phù hợp, những phụ phẩm này có thể gây lãng phí tài nguyên, tạo áp lực cho môi trường. Tại Thanh Hóa, từ tận dụng phế phẩm, phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ đến khai thác làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến đang mở ra hướng khai thác hiệu quả sinh khối của các sản phẩm nông nghiệp.

Sản phẩm phân bón hữu cơ của HTX Sản xuất thương mại - Nông nghiệp sạch Hoằng Đạo được sử dụng trong chăm sóc cây trồng.

Tại HTX Sản xuất thương mại - Nông nghiệp sạch Hoằng Đạo (xã Hoằng Hóa), việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và chất thải chăn nuôi để sản xuất phân bón hữu cơ mang lại nhiều lợi ích. Thay vì để các nguyên liệu này bị thải bỏ, HTX thu gom, xử lý, phối trộn theo quy trình kỹ thuật để tạo ra sản phẩm phân bón hữu cơ mang nhãn hiệu Organic Tre Xanh Hoằng Đạo. HTX đã đầu tư nhà xưởng, máy móc, phát triển các dòng phân bón hữu cơ dạng bột, viên nén và dạng lỏng. Năm 2025, sản lượng phân bón hữu cơ cung ứng ra thị trường đạt khoảng 2.000 tấn, công suất sản xuất khoảng 20 - 30 tấn/ngày. Sản phẩm được tiêu thụ trong tỉnh và tại một số địa phương ngoài tỉnh. Việc phát triển nhiều dạng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ cho thấy phụ phẩm không chỉ được xử lý để giảm lượng chất thải mà còn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho một hoạt động sản xuất tạo doanh thu.

Bà Lê Thị Quyên, Giám đốc HTX Sản xuất thương mại - Nông nghiệp sạch Hoằng Đạo, chia sẻ: “Phụ phẩm nông nghiệp nếu được thu gom và xử lý đúng cách sẽ trở thành nguồn nguyên liệu có giá trị, thay vì bị bỏ đi gây lãng phí. Tuy nhiên, để sản xuất thành hàng hóa, HTX phải đầu tư quy trình xử lý, kiểm soát chất lượng và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Sản phẩm phải đáp ứng nhu cầu thực tế của người trồng trọt thì mới có thể duy trì đầu ra ổn định và phát triển lâu dài”.

Từ mô hình của HTX Hoằng Đạo có thể thấy, khâu chế biến giữ vai trò quan trọng trong việc nâng giá trị phụ phẩm. Tuy nhiên, để sản phẩm đứng vững trên thị trường, việc đầu tư máy móc hay mở rộng công suất mới chỉ là một phần của bài toán. Chất lượng thành phẩm, chi phí sản xuất và khả năng tiêu thụ mới quyết định hiệu quả kinh tế lâu dài. Phân bón làm ra phải đáp ứng yêu cầu sử dụng của người trồng trọt, có giá bán phù hợp và duy trì được thị trường đầu ra; nếu không, lợi thế từ nguồn nguyên liệu giá thấp cũng khó chuyển thành lợi nhuận bền vững.

Ở quy mô doanh nghiệp, Công ty CP Mía đường Lam Sơn (Lasuco) cho thấy một hướng khai thác phụ phẩm gắn với chuỗi chế biến công nghiệp. Bên cạnh sản phẩm đường, bã mía được tận dụng làm nhiên liệu phục vụ sản xuất điện; bã bùn mía và tro lò được sử dụng làm nguyên liệu sản xuất phân hữu cơ vi sinh. Như vậy, phần nguyên liệu còn lại sau chế biến tiếp tục được đưa vào những công đoạn khác, vừa phục vụ nhu cầu năng lượng, vừa tạo thêm đầu vào cho sản xuất nông nghiệp. Cách làm này giúp mở rộng giá trị khai thác từ nguyên liệu mía, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm chính là đường.

So với mô hình HTX Hoằng Đạo, nơi phụ phẩm được thu gom, xử lý để tạo thành sản phẩm phân bón bán ra thị trường, Lasuco có lợi thế khi tận dụng nguyên liệu ngay trong chuỗi sản xuất tập trung. Các dòng phụ phẩm phát sinh từ quá trình chế biến có thể được phân loại và đưa vào những công đoạn sử dụng khác nhau. Hai mô hình cho thấy không có một cách thức chung để khai thác mọi loại phụ phẩm; hiệu quả phụ thuộc vào đặc tính nguyên liệu, quy mô sản xuất, công nghệ xử lý và khả năng kết nối với thị trường hoặc các khâu sản xuất tiếp theo.

Trên thực tế, việc khai thác phụ phẩm nông nghiệp còn gặp khó do nguồn nguyên liệu phân tán, mang tính mùa vụ, tốn chi phí thu gom, vận chuyển và bảo quản. Mỗi loại phụ phẩm đòi hỏi phương pháp xử lý phù hợp; nếu không tính toán kỹ nguồn cung và chi phí chế biến, giá thành sản phẩm sẽ tăng, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh và khả năng duy trì sản xuất ổn định. Bởi vậy, để phát triển phụ phẩm thành hàng hóa, cần chủ động nguồn nguyên liệu và đầu ra ngay từ đầu. HTX có thể liên kết các hộ, tổ chức thu gom theo vùng; doanh nghiệp đầu tư công nghệ phù hợp, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường. Cùng với đó, cần bố trí điểm tập kết hợp lý, tối ưu chi phí vận chuyển và hỗ trợ kỹ thuật sát thực tế, tránh đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả.

Đối với Thanh Hóa, phát triển sản phẩm từ phụ phẩm nông nghiệp có thể bắt đầu từ những nguồn nguyên liệu sẵn có, dễ thu gom và có hướng sử dụng rõ ràng tại từng địa bàn. Khi tổ chức được nguồn cung ổn định, lựa chọn quy trình xử lý phù hợp và tìm được đầu ra cho sản phẩm, phụ phẩm sẽ không còn đơn thuần là phần dư thừa sau thu hoạch hay chế biến. Giá trị của chúng khi ấy không chỉ nằm ở lượng chất thải được giảm đi, mà còn ở khả năng tạo thêm doanh thu, tiết kiệm nguồn lực và mở rộng giá trị cho toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp.

Bài và ảnh: Chi Phạm