Khám phá văn hóa biển xứ Thanh

Thanh Hóa không chỉ được biết đến là vùng đất “địa linh nhân kiệt” với bề dày lịch sử lâu đời, mà còn là không gian văn hóa biển đặc sắc, được bồi đắp qua thời gian. Mỗi vùng biển xứ Thanh đều mang trong mình những nét văn hóa riêng, vừa mộc mạc, vừa linh thiêng, sâu lắng. Những nét văn hóa ấy đã và đang được đánh thức, chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển du lịch.

Lễ hội Cầu Ngư xã Vạn Lộc.

Qua nhiều thế hệ, cư dân miền biển xứ Thanh không chỉ mưu sinh từ biển mà còn hình thành nên hệ giá trị văn hóa đặc sắc, kết tinh trong lễ hội, tín ngưỡng, phong tục, ẩm thực và lối sống. Ngày nay, khi du lịch biển không còn dừng lại ở tắm biển, nghỉ dưỡng, văn hóa biển xứ Thanh đang dần được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch theo hướng bền vững, giàu bản sắc.

Tại các làng chài ven biển, nhịp sống bắt đầu từ rất sớm. Khi mặt trời còn chưa nhô lên khỏi đường chân trời, những con thuyền đã nối đuôi nhau trở về sau chuyến vươn khơi. Trên bãi biển, cảnh mua bán hải sản diễn ra nhanh gọn, rộn ràng, phản ánh rõ nét sinh hoạt lao động đặc trưng của cư dân biển. Không gian ấy không chỉ là hoạt động mưu sinh mà còn là nơi lưu giữ những phong tục, tập quán được truyền từ đời này sang đời khác.

Một trong những nét nổi bật của văn hóa biển xứ Thanh là hệ thống lễ hội gắn với tín ngưỡng dân gian. Có dịp về vùng biển Vạn Lộc vào những ngày cuối tháng 2 âm lịch, dòng người nô nức hòa mình vào không gian văn hóa lễ hội Cầu Ngư - lễ hội đặc trưng của văn hóa biển được tổ chức từ ngày 22 đến 24/2 âm lịch hằng năm. Lễ hội thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham gia, khám phá. Lễ hội gồm phần lễ và phần hội đều được tổ chức ngoài trời được người dân vùng biển thực hiện với mong ước một năm gió yên bể lặng, tôm cá đầy thuyền, ngư dân ra khơi an toàn, trở về bình an. Không chỉ có các nghi lễ, tập tục thể hiện đặc điểm của ngư dân, mà phần hội cũng diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa - thể thao sôi nổi, mang đậm nét văn hóa truyền thống vùng biển như thi câu mực, đan lưới, kéo co, hò đối...

Nét độc đáo của lễ hội là phần rước kiệu, rước thuyền Long Châu. Theo các cụ cao niên trong vùng, Long Châu - thuyền rồng, được xem là linh vật quan trọng nhất dùng để cúng tế thần linh trong suốt lễ hội. Long Châu được làm tỉ mỉ từ các vật liệu như luồng, nứa, gỗ, tre, xốp, màu và từ sự kéo léo, cẩn thận, tâm huyết của người dân. Vào ngày chính hội, Long Châu được rước dọc bờ biển về khu vực làm lễ với sự tham gia của đông đảo người dân, tạo nên một không gian văn hóa lễ hội vui tươi, đoàn kết.

Ông Lê Văn Minh, xã Vạn Lộc cho biết: “Năm nào tôi cũng cùng người dân chuẩn bị các điều kiện cho lễ hội và tham gia lễ hội. Đây là một nghi lễ rất quan trọng đối với gia đình tôi và ngư dân trong vùng nhằm thể hiện niềm tin, sự tri ân của con người trước biển cả, các vị thần của biển, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, tôm cá đầy khoang”.

Lễ hội Cầu Ngư được xem là lễ hội lớn và đặc trưng của người dân vùng biển. Bởi không chỉ riêng ở Vạn Lộc mà các vùng biển Sầm Sơn, Hoằng Tiến, Tiên Trang, Nghi Sơn... người dân cũng tổ chức lễ hội Cầu Ngư hằng năm. Ở mỗi vùng biển lễ hội Cầu Ngư mang đặc trưng riêng của phong tục tập quán, vùng đất, song lễ hội đều diễn ra vào dịp đầu năm thu hút đông đảo người dân tham gia nhằm tạ ơn thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa, tôm cá đầy khoang.

Văn hóa biển xứ Thanh còn được thể hiện rõ qua hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh nổi tiếng như: dãy núi Trường Lệ, đền Độc Cước, đền Cô Tiên, đền Cá Ông, đền thờ Tô Hiến Thành... Những không gian tâm linh ấy không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin, tín ngưỡng của ngư dân miền biển mà đang trở thành điểm dừng chân lý tưởng trong các tour du lịch biển. Du khách đến đây không chỉ để vãn cảnh, dâng hương mà còn để nghe kể về đời sống tinh thần của cư dân biển - nơi tín ngưỡng không tách rời đời sống lao động.

Khám phá văn hóa biển xứ Thanh sẽ không trọn vẹn nếu thiếu ẩm thực. Từ mắm tép, mắm cáy, nước mắm truyền thống đến các món hải sản tươi ngon như tôm, cua, ghẹ, sứa, mỗi món ăn đều gắn với kinh nghiệm khai thác, chế biến của cư dân biển. Đặc biệt, nhiều làng nghề chế biến hải sản truyền thống phát triển không chỉ góp phần lưu giữ tri thức dân gian mà còn biến sản phẩm biển trở thành sản phẩm đặc trưng, sản phẩm OCOP như: nước mắm Quảng Nham, mắm tôm Lê Gia...

Trên hành trình phát triển du lịch, văn hóa biển xứ Thanh đang được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng. Các sản phẩm du lịch trải nghiệm làng chài, du lịch tâm linh biển, du lịch ẩm thực đang từng bước được hình thành, góp phần đưa du khách đến gần hơn với đời sống văn hóa bản địa. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức không nhỏ. Sự tác động của đô thị hóa, du lịch đại trà và biến đổi môi trường biển đang đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa biển một cách bền vững.

Bài và ảnh: Quỳnh Chi