Gỡ khó giải ngân vốn đầu tư công ở các xã miền núi

Phân cấp, phân quyền trong quản lý đầu tư công, tạo điều kiện để chính quyền cấp xã chủ động triển khai các dự án hạ tầng. Tuy nhiên, tại các xã miền núi, quá trình thực hiện vẫn gặp khó khăn về nhân lực chuyên môn, năng lực quản lý dự án và điều kiện thi công, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân vốn được giao.

Tuyến đường giao thông từ bản Bá đi bản Vui, xã Phú Xuân gặp khó trong việc vận chuyển vật liệu qua sông Mã để thi công. Ảnh: Đình Giang

Nhận diện những “điểm nghẽn”

Năm 2026, xã Phú Xuân được giao quản lý, triển khai 12 dự án đầu tư công. Trong đó, 6 dự án thuộc các chương trình mục tiêu quốc gia do xã trực tiếp quản lý; 2 công trình trọng điểm sử dụng nguồn vốn đầu tư tập trung ngân sách tỉnh là tuyến đường từ bản Bá đi bản Vui và Trường Tiểu học Phú Xuân có tổng mức đầu tư là 19,5 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến nay, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của xã mới đạt khoảng 36%, trong khi mục tiêu đặt ra đến cuối năm là 90%.

Một trong những khó khăn của địa phương chỉ ra là thiếu nhân lực chuyên môn phục vụ công tác quản lý đầu tư công. Đáng chú ý, trong số 6 cán bộ phòng kinh tế xã, không có người được đào tạo chuyên sâu về xây dựng, giao thông, nông nghiệp hoặc quy hoạch. Trong khi đó, việc tiếp nhận thêm nhiệm vụ làm chủ đầu tư đòi hỏi cán bộ cơ sở phải nắm vững nhiều quy trình chuyên môn, từ chuẩn bị đầu tư, quản lý dự án đến giám sát thi công, nghiệm thu và thanh quyết toán. Nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu chuyên môn khiến quá trình xử lý hồ sơ mất nhiều thời gian, đồng thời tạo thêm áp lực cho đội ngũ cán bộ được giao nhiệm vụ.

Không chỉ gặp khó khăn về nhân lực, quá trình thi công các công trình còn chịu tác động từ nguồn cung và giá vật liệu. Đại diện nhà thầu thi công tuyến đường từ bản Bá đi bản Vui, xã Phú Xuân, cho biết, theo thiết kế ban đầu, đá xây dựng được lấy từ mỏ làng Kế (tại địa phương). Tuy nhiên, mỏ này không có loại đá 4x6 và hiện đã dừng khai thác. Nhà thầu buộc phải tìm nguồn cung thay thế từ các mỏ tại Trường Châu (tỉnh Hòa Bình cũ), khiến cự ly vận chuyển và chi phí tăng đáng kể. Điều này tạo áp lực tài chính lớn cho đơn vị thi công.

Bên cạnh đó, địa hình thi công qua khu vực sông, việc vận chuyển vật liệu phụ thuộc vào điều kiện mực nước, trong khi mưa lũ thường xuyên ảnh hưởng đến tiến độ. Những phát sinh trong xử lý đất sạt lở, thi công hệ thống cống cũng làm tăng khối lượng công việc. Nhà thầu cho biết, đã ký hợp đồng đặt mua toàn bộ khoảng 11.000m3 đá còn thiếu, đồng thời tìm phương án vận chuyển để sớm tập kết vật liệu, tiếp tục thi công các hạng mục còn lại.

Tập trung tháo gỡ từ cơ sở

Theo báo cáo của Sở Tài chính, đến ngày 30/9/2026, tổng nguồn vốn theo dõi tại 24 xã thuộc khu vực Mường Lát, Quan Hóa và Bá Thước (cũ) đạt hơn 658,5 tỷ đồng. Tuy nhiên, giá trị giải ngân mới đạt hơn 227,2 tỷ đồng, bằng 34,5% kế hoạch. Trong 3 tháng cuối năm, các địa phương còn phải giải ngân hơn 431,3 tỷ đồng. Đáng chú ý, nguồn vốn ngân sách tỉnh giao cho các xã làm chủ đầu tư mới giải ngân 9,79%; một số địa phương chưa phát sinh giải ngân.

Thi công Dự án Kè chống sạt lở cục bộ kết hợp chỉnh trang, phát triển đô thị và khai thác quỹ đất trên địa bàn xã Linh Sơn. Ảnh: Đình Giang

Trước thực trạng này, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Văn Cường yêu cầu chủ tịch UBND các xã chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả giải ngân và thực hiện các chỉ tiêu tăng trưởng được giao; rà soát tiến độ từng công trình, dự án, phân công cán bộ phụ trách cụ thể theo nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền. Kế hoạch giải ngân trong từng tháng phải gắn với khối lượng thực hiện và thời điểm hoàn thiện hồ sơ thanh toán, tránh cam kết chung chung hoặc dồn mục tiêu vào những ngày cuối năm.

Không chỉ yêu cầu nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở, UBND tỉnh cũng tăng cường kiểm tra, phê bình những địa phương, đơn vị chậm thực hiện nhiệm vụ. Tại hội nghị giao ban toàn tỉnh về thực hiện kịch bản tăng trưởng quý IV/2026, Chủ tịch UBND tỉnh đã phê bình bí thư đảng ủy, chủ tịch UBND 10 xã, phường có tỷ lệ giải phóng mặt bằng dưới 60%; 18 xã, phường có tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công dưới 10% và 15 xã, phường có số thu tiền sử dụng đất dưới 20% dự toán. Đáng chú ý, có 10 địa phương bị phê bình lần thứ hai liên tiếp nhưng kết quả giải ngân vẫn chuyển biến chậm.

Cùng với trách nhiệm của chính quyền địa phương, việc xử lý nhà thầu vi phạm hợp đồng cũng được thực hiện quyết liệt hơn. Theo Ban Quản lý dự án đầu tư công trình giao thông Thanh Hóa, mới đây đơn vị đã ban hành quyết định chấm dứt hợp đồng với Công ty TNHH Tư vấn và Đầu tư xây dựng Khánh Linh, thành viên liên danh nhà thầu thi công Gói thầu số 09 thuộc Dự án Đường nối tiếp cầu Tổ Rồng đi xã Ngọc Phụng giao với Quốc lộ 47. Trước đó, ban cũng đã xử phạt 4 nhà thầu chậm tiến độ tại các dự án với tổng số tiền 326 triệu đồng.

Thực tế triển khai các dự án tại các xã miền núi cho thấy, để cải thiện tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công, bên cạnh việc nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu, cần có giải pháp hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế. Trong đó, cần tăng cường cán bộ có chuyên môn về xây dựng cơ bản, giao thông, quy hoạch; hỗ trợ các xã trong quản lý dự án, hoàn thiện hồ sơ đầu tư, nghiệm thu, thanh quyết toán. Cùng với đó là tháo gỡ vướng mắc về nguồn cung vật liệu, điều kiện vận chuyển và tổ chức thi công, nhất là tại những địa bàn chịu tác động lớn của địa hình, thời tiết và biến động giá vật liệu. Đây cũng là những điều kiện cần thiết để chính quyền cấp xã thực hiện tốt hơn nhiệm vụ được phân cấp, bảo đảm tiến độ và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Đình Giang