Gìn giữ một miền tâm linh xứ Thanh: Bài cuối - Giữ lấy “linh hồn” di sản

Giữ gìn một di tích không chỉ là bảo tồn những công trình hiện hữu, mà quan trọng hơn là bảo vệ những giá trị văn hóa - lịch sử đã làm nên linh hồn của không gian ấy. Với Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu, yêu cầu đặt ra hôm nay là quản lý chặt chẽ nhưng mềm dẻo, để sự phát triển không làm phai nhạt “chân” giá trị của một miền văn hóa tâm linh.

Từ chấn chỉnh quản lý đến lập lại trật tự di tích

Không gian di tích Núi Nưa - Đền Nưa - Am Tiên vốn được hình thành như một chỉnh thể hài hòa giữa núi non, lịch sử và văn hóa tín ngưỡng. Ở đó, mỗi yếu tố không tồn tại biệt lập, mà “nương tựa” vào nhau, bổ sung cho nhau, tạo nên chiều sâu văn hóa riêng có của vùng đất gắn với hình tượng Bà Triệu. Trong chỉnh thể ấy, Núi Nưa - Am Tiên mang dáng dấp của một miền tu tâm, hướng thiện, nơi con người tìm về sự tĩnh tại từ trong thẳm sâu tâm hồn.

Di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu - Không gian văn hóa lịch sử, tâm linh đặc sắc.

Tuy nhiên, thời gian qua, do những bất cập, hạn chế trong công tác quản lý nhà nước cùng một số nguyên nhân khác, giá trị của di tích chưa được phát huy đúng mức, thậm chí có những thời điểm còn xuất hiện dấu hiệu bị xâm hại. Đáng chú ý, một số công trình kiến trúc bị cải tạo không đúng quy định, tình trạng xây dựng trái phép diễn ra, không gian cảnh quan bị phá vỡ, nhiều tượng cổ không được bảo quản đúng cách, đứng trước nguy cơ hư hỏng, mai một... Những tồn tại ấy khiến không gian di tích có lúc trở nên lộn xộn, làm mờ đi vẻ tôn nghiêm vốn có.

Trước yêu cầu cấp thiết ấy, thực hiện chỉ đạo của Thường trực và Ban Thường vụ Tỉnh ủy, ngày 29/12/2025, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 273/KH-UBND về thực hiện quản lý toàn diện, bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị Di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu. Kế hoạch nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ nghiêm Luật Di sản văn hóa và các quy định có liên quan, đồng thời bảo đảm tiến độ, chất lượng thực hiện các nhiệm vụ được giao.

Cảnh quan di tích Đền Nưa.

Việc triển khai các biện pháp chấn chỉnh công tác quản lý di tích không đơn thuần nhằm “dọn dẹp” lại không gian, mà còn hướng tới việc thiết lập trật tự cần thiết cho một “vùng đất thiêng”. Từ rà soát hiện trạng, xác định rõ ranh giới các khu vực bảo vệ, đến xử lý các hành vi vi phạm, từng bước đã được thực hiện, nhằm trả lại cho di tích một không gian phù hợp với giá trị vốn có.

Khi trật tự được lập lại, người dân các xã Tân Ninh, Mậu Lâm, Trung Chính nói riêng, người dân xứ Thanh nói chung kỳ vọng Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu sớm trở về với dáng vẻ trầm tĩnh, tôn nghiêm, để những lớp ký ức lịch sử và tín ngưỡng tiếp tục được cảm nhận một cách tự nhiên, sâu lắng. Ông Lê Văn Sơn, nguyên cán bộ văn hóa xã Tân Ninh thẳng thắn chia sẻ: “Tâm linh là từ trong tiềm thức của người dân. Linh thiêng hay không trước hết phải xuất phát từ yếu tố gốc của di tích. Hiện đại là cần thiết, nhưng người dân chúng tôi luôn mong muốn sự bảo tồn chân thực, để có thể biến di sản thành tài sản”.

... ... Tâm linh là từ trong tiềm thức của người dân. Linh thiêng hay không trước hết phải xuất phát từ yếu tố gốc của di tích. Hiện đại là cần thiết, nhưng người dân chúng tôi luôn mong muốn sự bảo tồn chân thực, để có thể biến di sản thành tài sản.

Giữ “chân” giá trị để di tích bền vững

Không phải ngẫu nhiên mà trải qua bao biến thiên lịch sử, Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần người dân. Sức sống ấy phải chăng được bắt nguồn từ những giá trị văn hóa - tín ngưỡng được giữ gìn bền bỉ, lặng lẽ qua nhiều thế hệ. Và cũng chính “chân” giá trị đã giúp di tích lan tỏa giá trị cho đến tận các thế hệ hôm nay.

Du khách trẩy hội Đền Nưa - Am Tiên đầu xuân.

Bởi vậy, bảo vệ và phát huy giá trị di tích không thể chỉ dừng lại ở việc gìn giữ hiện trạng vật chất, mà quan trọng hơn là gìn giữ cách con người đến với di tích, ứng xử trong di tích và rời đi với những giá trị tinh thần được bồi đắp. Đúng như tinh thần chỉ đạo của Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Doãn Anh đã nhấn mạnh: Việc tăng cường quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích là nhiệm vụ hết sức quan trọng, không chỉ góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân, mà còn tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Việc tăng cường quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích là nhiệm vụ hết sức quan trọng, không chỉ góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân, mà còn tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Không chỉ với Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu, mà với các miền di sản khác trên địa bàn tỉnh, phát triển bền vững luôn đòi hỏi sự cân bằng “tinh tế” giữa bảo tồn và khai thác, giữa quản lý chặt chẽ và sự linh hoạt cần thiết. Đó là quá trình vừa kiên quyết ngăn chặn những hành vi xâm hại, vừa khơi dậy ý thức tự gìn giữ trong cộng đồng - những người gắn bó lâu dài với di tích không chỉ bằng trách nhiệm, mà bằng niềm tin và sự tôn kính.

Khi công tác quản lý được thực hiện đồng bộ, không gian di tích trở nên rõ ràng hơn về chức năng, mạch lạc hơn về cấu trúc và quan trọng nhất là giữ được chiều sâu văn hóa vốn có. Khi ấy, Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu không chỉ là một điểm đến, mà là nơi để mỗi người chậm lại, soi chiếu vào lịch sử, vào tín ngưỡng và vào chính cách mình ứng xử với những giá trị thiêng liêng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Và giữa những đổi thay không ngừng của đời sống hiện đại, câu hỏi đặt ra có lẽ không phải là di tích cần thêm bao nhiêu hạng mục hay tiện ích mới, mà là trong mỗi bước phát triển, chân giá trị của không gian văn hóa - lịch sử Núi Nưa - Đền Nưa - Am Tiên có còn được nhận diện, gìn giữ và trân trọng như cách cha ông từng làm hay không?

Lê Anh