Gìn giữ cội nguồn qua phong tục Tết năm cùng của người Dao

Đồng bào dân tộc Dao ở miền Tây xứ Thanh vẫn đang gìn giữ và phát huy nhiều phong tục độc đáo, tiêu biểu là Tết năm cùng. Đây không chỉ là dịp lễ quan trọng nhất trong năm mà còn là nét đẹp văn hóa thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thắt chặt tinh thần đoàn kết trong dòng tộc và cộng đồng. Là nền tảng vững chắc để người Dao tồn tại và phát triển bền vững cùng các dân tộc anh em trên mảnh đất xứ Thanh trước sự ảnh hưởng của nhiều luồng văn hóa.

Thầy cúng thực hiện nghi lễ trong Tết năm cùng.

Những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, chúng tôi có dịp ghé thăm các xã miền núi tại Thanh Hóa để hòa mình vào không khí Tết năm cùng đặc sắc của đồng bào dân tộc Dao. Điểm dừng chân đầu tiên là xã Cẩm Thạch – nơi quần cư lâu đời của hơn 1.500 người dân tộc Dao tại các thôn Thạch An, Bình Yên và Bình Sơn. Theo chân cán bộ xã đến thôn Thạch An, chúng tôi mới cảm nhận hết nỗ lực gìn giữ bản sắc của bà con nơi đây. Dù đời sống còn nhiều bộn bề, vất vả, người Dao vẫn trân trọng và phát huy vẹn nguyên các giá trị văn hóa truyền thống. Ngay từ tháng 11 âm lịch, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, bài trí lại bàn thờ và sắm sửa lễ vật để chuẩn bị Tết năm cùng.

Ông Triệu Duyên Lý, thôn Thạch An, cho biết: Tết năm cùng đã ăn sâu vào tiềm thức và trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Dao. Vào dịp này, gia đình tôi luôn chuẩn bị những mâm cỗ chu đáo, thành kính dâng lên tổ tiên và mời anh em dòng họ cùng quây quần. Sau nghi lễ truyền thống ấy, tôi cảm thấy tinh thần thư thái, nhẹ nhõm hơn. Đó cũng là động lực để tôi vững vàng bước sang năm mới, quyết tâm lao động sản xuất và phát triển kinh tế để cải thiện cuộc sống gia đình.

“Hiện nay là thời điểm người Dao trên địa bàn xã tổ chức Tết năm cùng tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi trong mỗi người dân. Để đảm bảo cho các hộ dân người Dao đón tết an toàn, tiết kiệm, xã Cẩm Thạch chỉ đạo lực lượng công an xã tăng cường đảm bảo an ninh trật tự; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động các gia đình tổ chức Tết năm cùng tiết kiệm, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện kinh tế của gia đình”, ông Hà Thanh Sơn, Chủ tịch UBND xã Cẩm Thạch cho biết.

Từ xã Cẩm Thạch, vượt quãng đường hơn 30km, chúng tôi đặt chân đến thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc. Nơi đây hiện có 263 hộ với 1.086 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao. Giữa dòng chảy của cuộc sống hiện đại, người dân nơi đây vẫn ý thức gìn giữ bản sắc. Bên cạnh việc duy trì tiếng nói trong giao tiếp hàng ngày, trang phục truyền thống được sử dụng vào các dịp lễ tết, hội hè, người Dao Hạ Sơn còn đặc biệt chú trọng trao truyền nghi lễ Tết năm cùng cho thế hệ mai sau.

Ông Phùng Quang Du, thôn Hạ Sơn - người có uy tín và có nhiều đóng góp trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc Dao, cho biết: Không biết Tết năm cùng có từ bao giờ nhưng trải qua những biến cố của lịch sử vẫn được đồng bào dân tộc Dao gìn giữ và phát huy. Chứng kiến không khí tất bật, rộn ràng chuẩn bị tết của các gia đình mỗi dịp cuối năm, tôi cảm thấy rất phấn khởi vì những giá trị văn hóa truyền thống vẫn được thế hệ trẻ trân trọng và tiếp nối. Với vai trò là người có uy tín, tôi sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động bà con giữ gìn bản sắc dân tộc gắn liền với tinh thần tiết kiệm, tránh lãng phí để xây dựng cuộc sống ấm no, bền vững.

Ông Lê Công Tâm, Chủ tịch UBND xã Ngọc Lặc, cho biết: Nhờ sự quan tâm của Nhà nước cùng nỗ lực vươn lên của bà con, đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc Dao ở xã Ngọc Lặc đang ngày càng khởi sắc. Khi cuộc sống ổn định, người dân càng thêm ý thức trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là Tết năm cùng. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền về ý nghĩa của phong tục này nhằm bảo tồn bản sắc dân tộc và thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.

Món bánh giầy không thể thiếu trong mâm cúng Tết năm cùng.

Đồng bào Dao tại Thanh Hóa chủ yếu thuộc hai nhóm: Dao Tiền (cư trú tại các bản Suối Tút, Con Dao thuộc xã Quang Chiểu và bản Pù Quăn thuộc xã Pù Nhi) và Dao Quần Chẹt (sinh sống tại các xã Cẩm Thạch, Cẩm Thủy, Thạch Lập, Nguyệt Ấn, Ngọc Lặc...). Các dòng họ phổ biến của người Dao nơi đây gồm có họ Triệu, Phan, Phùng, Bàn, Dương... Về đời sống tâm linh, đồng bào duy trì ba dịp lễ tết quan trọng trong năm là Tết thanh minh, rằm tháng bảy và đặc biệt nhất là Tết năm cùng.

Hằng năm từ tháng 11 đến hết tháng 12 âm lịch, các gia đình dân tộc Dao lại tổ chức Tết năm cùng, mời thầy cúng về làm lễ và anh em, họ hàng, bạn bè đến chung vui. Tùy vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình để tổ chức một cái tết thật chu đáo, ấm cúng. Để chuẩn bị cho Tết năm cùng, ngay từ trước đó vài tháng, các gia đình người Dao đã chọn giống lợn, giống gà tốt để nuôi, cấy lúa nếp dẻo thơm để cuối năm có thực phẩm, có gạo nếp làm các món ăn cúng tổ tiên. Lễ vật để cúng Tết năm cùng ngoài thịt lợn, thịt gà, không thể thiếu món bánh giầy. Để có những chiếc bánh giầy dẻo thơm, khi thu hoạch các hộ dân sẽ chọn ra những bông lúa nếp to, hạt mẩy để dành đồ xôi, giã bánh.

Trong nghi lễ Tết năm cùng của người Dao, gia chủ phải soạn đủ ba mâm cúng, một mâm dành cho tổ tiên, một mâm thờ Bàn Vương và một mâm dành cho các thành viên đã khuất trong dòng họ. Sau khi mâm cỗ cúng chuẩn bị xong, thầy cúng sẽ thay mặt gia chủ báo cáo với tổ tiên những công việc đã làm được trong năm và cầu mong cho năm mới mùa màng tươi tốt, làm ăn gặp nhiều may mắn, mọi người trong gia đình khỏe mạnh, bình an và hạnh phúc. Trong lễ cúng, người Dao không dùng hương mà dùng lá hoặc vỏ của cây quế cho vào bát cùng một viên than hồng để đốt cùng. Nghi lễ cúng “Tết năm cùng” sẽ được các thầy cúng thực hiện trong khoảng hơn 1 tiếng đồng hồ.

Sau khi nghi lễ kết thúc, các lễ vật được hạ xuống để gia chủ mời anh em, con cháu và bạn bè cùng nhau ăn uống. Theo phong tục của người Dao, mâm cơm tất niên có sự phân cấp rõ rệt, thầy cúng và các vị chức sắc trong thôn được ưu tiên ngồi ở vị trí trang trọng nhất và dùng bữa trước. Tiếp sau đó mới đến khách mời của gia đình, anh em trong dòng họ của gia chủ. Trong không khí ấm cúng, mọi người gửi gắm lời chúc tốt đẹp đến gia chủ.

Có thể khẳng định Tết năm cùng của đồng bào dân tộc Dao chính là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp bà con gìn giữ bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc Dao giữa nhịp sống hiện đại. Nếu như trước đây, lễ tết này thường kéo dài từ cuối tháng 10 đến hết tháng 12 âm lịch, gây tốn kém và ảnh hưởng đến lao động sản xuất, thì nay thời gian tổ chức đã được rút ngắn đáng kể. Dù vậy, nghi lễ vẫn đảm bảo sự trang trọng, vẹn nguyên “hồn cốt” và những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Bài và ảnh: Xuân Thu