Đổi mới hoạt động trải nghiệm ở trường trung học theo tinh thần Chỉ thị số 10-CT/TW

Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/7/2026 của Ban Bí thư đặt ra yêu cầu đổi mới giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân theo hướng gắn lý luận với thực tiễn, tăng cường đối thoại, xử lý tình huống và hoạt động trải nghiệm. Từ những tiền đề thực tiễn ở Thanh Hóa, vấn đề đặt ra không chỉ là tổ chức thêm hoạt động, mà là thiết kế mỗi trải nghiệm thành một quá trình giáo dục có mục tiêu, tạo cơ hội hành động, suy ngẫm và có căn cứ để nhận diện sự chuyển biến của học sinh.

Học sinh Fshool Thanh Hóa hào hứng với trải nghiệm lập trình robotics.

Đưa giá trị giáo dục vào thực tiễn

Trong nhà trường, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân được triển khai qua bài học, sinh hoạt chủ đề, ngoại khóa, tham quan di tích, cuộc thi, dự án cộng đồng và hướng nghiệp. Sự đa dạng về hình thức là cần thiết, nhưng số lượng hoạt động chưa đủ phản ánh hiệu quả giáo dục. Điều quan trọng là những giá trị được truyền đạt có chuyển hóa thành nhận thức, thái độ và hành vi của người học hay không.

Chỉ thị số 10-CT/TW nhấn mạnh đổi mới phương pháp và hình thức giảng dạy theo hướng phát triển năng lực, lấy người học làm trung tâm; tăng cường đối thoại, thảo luận, xử lý tình huống, hoạt động trải nghiệm; gắn lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành. Chỉ thị cũng đặt yêu cầu kiểm tra, đánh giá thực chất về nhận thức, thái độ, hành vi, ý thức tuân thủ pháp luật và trách nhiệm công dân của người học. Từ đó, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “nhà trường đã tổ chức hoạt động gì?”, mà còn là học sinh đã quan sát, suy nghĩ, lựa chọn và hành động ra sao sau hoạt động ấy.

Đối với học sinh trung học, những giá trị về lòng yêu nước, trách nhiệm cộng đồng, ý thức chấp hành pháp luật và văn hóa ứng xử sẽ trở nên gần gũi, thiết thực hơn khi gắn với các tình huống đời sống. Trách nhiệm công dân trên môi trường số có thể được hình thành từ việc kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, nhận diện thông tin sai lệch và ứng xử văn minh trên không gian mạng. Ý thức gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa quê hương có thể được bồi đắp qua hoạt động tìm hiểu di tích, nghiên cứu tư liệu và thực hiện các sản phẩm sáng tạo giới thiệu di sản địa phương.

Hoạt động trải nghiệm không thay thế việc học lý luận; đó là môi trường để học sinh vận dụng điều đã học, đối thoại với thực tế và chịu trách nhiệm về lựa chọn. Khi được thiết kế phù hợp, hoạt động trải nghiệm trở thành cầu nối giữa việc tiếp nhận giá trị và vận dụng những giá trị ấy vào thực tiễn.

Từ những tiền đề thực tiễn ở Thanh Hóa

Với hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, thiết chế văn hóa, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và nguồn lực cộng đồng, Thanh Hóa có nhiều điều kiện mở rộng không gian học tập. Một số hoạt động đã được tổ chức trên địa bàn cho thấy những tiền đề có thể kế thừa khi cụ thể hóa yêu cầu của Chỉ thị.

Ngày 14/3/2024, Trung tâm Giáo dục thường xuyên - Kỹ thuật tổng hợp Thanh Hóa phối hợp tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh các trường THPT Hàm Rồng, Nguyễn Trãi và Tô Hiến Thành tại Trường Cao đẳng Công nghiệp Thanh Hóa và một doanh nghiệp công nghệ trên địa bàn. Việc tiếp cận môi trường đào tạo nghề và doanh nghiệp giúp mở rộng không gian học tập, kết nối kiến thức với lựa chọn nghề nghiệp.

Trong giáo dục truyền thống, Báo Thanh Hóa từng phản ánh việc Trường THPT Hoằng Hóa 4 tích hợp nội dung lịch sử trong môn học, khai thác tư liệu, tổ chức tham quan di tích và giao lưu với cựu chiến binh. Những hình thức này tạo cơ hội tiếp xúc với nhân chứng, ký ức lịch sử và không gian văn hóa. Nếu được bổ sung nhiệm vụ tìm hiểu trước chuyến đi, sản phẩm sau trải nghiệm và hoạt động trao đổi, nhìn lại, giá trị giáo dục có thể được phát huy sâu hơn.

Cùng với các hoạt động trải nghiệm trên địa bàn tỉnh, Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Thanh Hóa mở rộng không gian học tập thông qua các hoạt động khoa học, công nghệ và sáng tạo. Tiêu biểu là Ngày hội trải nghiệm công nghệ số – FSchools Open STEM Day 2026, tổ chức ngày 17/1/2026, tạo cơ hội để học sinh tiếp cận STEM, trí tuệ nhân tạo và những ứng dụng công nghệ gắn với thực tiễn. Hoạt động này gợi mở cách kết nối kiến thức với trải nghiệm sáng tạo, đồng thời đặt ra yêu cầu chú trọng hơn đến quá trình suy ngẫm, tự đánh giá và vận dụng kiến thức của học sinh.

Ở quy mô toàn tỉnh, cuộc thi “Thanh Hóa trong trái tim em” dành cho học sinh THCS, THPT được phát động ngày 25/9/2026, hướng tới việc kết nối lịch sử, văn hóa và tình yêu quê hương với hoạt động tìm hiểu, sáng tạo của học sinh. Điểm đáng chú ý là khả năng chuyển một chủ đề địa phương thành nhiệm vụ học tập và sản phẩm cụ thể.

Những hoạt động trên, dù được tổ chức hoặc xây dựng kế hoạch từ trước khi Chỉ thị số 10-CT/TW ban hành, cho thấy Thanh Hóa đã có những tiền đề thực tiễn để tiếp tục đổi mới phương thức giáo dục. Đây không phải kết quả trực tiếp của việc thực hiện Chỉ thị, mà là những hình thức có thể kế thừa và phát triển theo hướng chú trọng hơn đến quá trình học tập và sự chuyển biến của học sinh.

Từ tham gia hoạt động đến trải nghiệm có giá trị giáo dục

Một chuyến tham quan có thể hấp dẫn, nhưng nếu học sinh chỉ “đến - nghe - chụp ảnh - trở về”, khó nhận diện các em học được gì. Một cuộc thi có thể có sản phẩm đẹp, nhưng nếu thiếu quá trình tìm hiểu, tranh luận và tự đánh giá, sản phẩm dễ trở thành đích đến thay vì minh chứng cho việc học. Tương tự, tiếp xúc doanh nghiệp chưa đồng nghĩa với hiểu rõ năng lực, lựa chọn và trách nhiệm nghề nghiệp.

Khoảng trống vì thế không nhất thiết nằm ở số lượng hoạt động mà ở sự kết nối giữa mục tiêu và cách tổ chức. Nếu sự kiện vận hành riêng lẻ, thiếu nhiệm vụ học tập, hoạt động suy ngẫm sau trải nghiệm và căn cứ đánh giá, nhà trường khó trả lời: học sinh đã phát triển điều gì sau trải nghiệm? Tinh thần Chỉ thị gợi mở việc chuyển từ “quản lý danh mục hoạt động” sang “thiết kế hành trình giáo dục”.

Khung ba tầng, bảy bước: Từ định hướng giá trị đến đánh giá sự chuyển biến

Từ yêu cầu của Chỉ thị, nguyên lý học qua trải nghiệm và các tiền đề tại Thanh Hóa, tác giả đề xuất khung tổ chức ba tầng, bảy bước. Đây là gợi ý thiết kế hoạt động, chưa phải mô hình đã được kiểm chứng hiệu quả trên diện rộng.

Tầng 1: Định hướng giá trị, gồm hai bước: (1) Xác định phẩm chất, năng lực, giá trị cần hình thành; (2) Chuyển mục tiêu thành vấn đề thực tiễn. Câu hỏi trọng tâm là: Học sinh cần được tạo cơ hội hình thành điều gì?

Tầng 2: Trải nghiệm - hành động, gồm ba bước: (3) Thiết kế nhiệm vụ; (4) Tương tác với thực tiễn; (5) Hình thành sản phẩm, minh chứng. Câu hỏi trọng tâm là: Học sinh sẽ học và hành động bằng cách nào?

Tầng 3: Chuyển hóa - đánh giá, gồm hai bước: (6) Phản tư, đối thoại, tự đánh giá; (7) Đánh giá sự chuyển biến. Câu hỏi trọng tâm là: Điều gì đã thay đổi và dựa vào căn cứ nào?

Ở tầng định hướng giá trị, giáo viên bắt đầu từ phẩm chất, năng lực cần hình thành rồi chuyển thành vấn đề gần với học sinh, như kiểm chứng thông tin trên mạng xã hội, giảm rác thải nhựa, tìm hiểu di sản hay lựa chọn nghề nghiệp. Cách tiếp cận này tránh tình trạng chọn sự kiện trước rồi mới tìm mục tiêu giáo dục.

Ở tầng trải nghiệm - hành động, học sinh được giao nhiệm vụ khảo sát, quan sát, phỏng vấn, nghiên cứu tư liệu, tranh biện hoặc thực hiện dự án. Không gian học tập có thể là bảo tàng, thư viện, doanh nghiệp, cộng đồng, môi trường số hoặc chính nhà trường. Nhật ký, báo cáo, video, podcast, bản đồ số hay dự án cộng đồng là những minh chứng giúp nhìn thấy quá trình tìm hiểu, lựa chọn và hành động.

Ở tầng chuyển hóa - đánh giá, học sinh cần được nhìn lại: điều gì làm em thay đổi cách nhìn; thông tin nào khiến em suy nghĩ lại; nếu gặp tình huống tương tự, em sẽ lựa chọn ra sao? Giáo viên kết hợp quan sát, sản phẩm, tự đánh giá và phản hồi của bạn học để nhận diện tiến bộ theo quá trình. Không thể chỉ căn cứ vào một sản phẩm hay một lần tham gia hoạt động để kết luận về phẩm chất, đạo đức của học sinh. Công nghệ có thể hỗ trợ lưu trữ minh chứng, nhưng trách nhiệm đánh giá vẫn thuộc về nhà giáo và cơ sở giáo dục.

Để khung đề xuất đi vào nhà trường

Trước hết, cần thống nhất về mục tiêu giáo dục, đồng thời linh hoạt trong cách thức tổ chức phù hợp với điều kiện thực tiễn. Ở khu vực đô thị, nhà trường có thể khai thác lợi thế từ bảo tàng, doanh nghiệp và môi trường số; tại miền núi, phát huy giá trị di sản bản địa, tri thức cộng đồng và cảnh quan tự nhiên; ở vùng ven biển, gắn hoạt động trải nghiệm với những vấn đề về môi trường, sinh kế và trách nhiệm cộng đồng. Dù lựa chọn hình thức nào, điều cốt lõi vẫn là bảo đảm sự kết nối giữa mục tiêu giáo dục, nhiệm vụ học tập, hoạt động trải nghiệm và đánh giá kết quả, để mỗi hoạt động không chỉ dừng ở sự tham gia mà thực sự góp phần tạo chuyển biến trong nhận thức và hành động của học sinh.

Thứ hai, nhà trường có thể xây dựng “bản đồ nguồn lực giáo dục” gồm di tích, thiết chế văn hóa, thư viện, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, nhân chứng lịch sử và học liệu số. Kết nối các nguồn lực này với kế hoạch giáo dục giúp hoạt động trải nghiệm tránh tình trạng tổ chức theo từng đợt rời rạc.

Thứ ba, cần bồi dưỡng năng lực thiết kế hoạt động của giáo viên: chuyển mục tiêu rộng thành nhiệm vụ cụ thể, đặt câu hỏi gợi suy nghĩ, tạo cơ hội lựa chọn và đối thoại, phản hồi trên cơ sở minh chứng. Đồng thời, giáo dục công dân số cần gắn với tình huống thực tế để học sinh rèn khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung sai lệch và ứng xử có trách nhiệm.

Thứ tư, khung ba tầng, bảy bước nên được thí điểm ở các nhóm trường có điều kiện khác nhau trước khi khuyến nghị mở rộng. Việc theo dõi trước, trong và sau hoạt động sẽ giúp xác định yếu tố có thể áp dụng chung và nội dung cần điều chỉnh theo từng địa bàn.

Từ tham gia hoạt động đến trưởng thành qua trải nghiệm

Chỉ thị số 10-CT/TW đặt ra yêu cầu đổi mới không chỉ về nội dung mà còn về phương thức tổ chức giáo dục, để những giá trị được truyền đạt thực sự chuyển hóa thành nhận thức, thái độ và hành vi của người học. Bởi vậy, hiệu quả giáo dục không thể chỉ được nhìn nhận qua số lượng chuyến tham quan, cuộc thi hay sự kiện, mà cần được xem xét từ những gì học sinh đã trải nghiệm, suy ngẫm, lựa chọn và vận dụng vào thực tiễn.

Từ thực tiễn Thanh Hóa, với nguồn lực phong phú về di sản lịch sử - văn hóa, môi trường nghề nghiệp, doanh nghiệp và các hoạt động sáng tạo, vấn đề đặt ra là kết nối những nguồn lực sẵn có thành quá trình giáo dục có mục tiêu, có chiều sâu và phù hợp với điều kiện từng nhà trường. Khung ba tầng, bảy bước được đề xuất không nhằm bổ sung một quy trình mang tính hình thức, mà gợi mở cách tổ chức để mỗi trải nghiệm đều có định hướng, có hành động và có căn cứ nhận diện sự chuyển biến của học sinh. Khi trải nghiệm không dừng lại ở sự tham gia mà trở thành cơ hội để người học suy ngẫm, tự điều chỉnh và hành động có trách nhiệm, tinh thần “học đi đôi với hành” mới thực sự được cụ thể hóa trong đời sống học đường.

ThS. Tào Thị Thanh Mai

Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Thanh Hóa