Đối đầu Mỹ - Iran: Cơ hội ngoại giao trong căng thẳng

Quan hệ Mỹ - Iran đang đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc và lâu dài, đặt ra yêu cầu duy trì các kênh ngoại giao mở và kiểm soát rủi ro một cách thận trọng. Việc lựa chọn từng bước đi cụ thể trở thành chiến lược thiết thực nhất. Những nỗ lực này, dù khiêm tốn, vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát căng thẳng, duy trì ổn định khu vực và giảm thiểu nguy cơ xung đột lan rộng.

Quan hệ giữa Mỹ và Iran tiếp tục căng thẳng, song các kênh đối thoại vẫn được duy trì để kiểm soát bất đồng.

Ảnh: Reuters.

Bước sang năm 2026, quan hệ giữa Mỹ và nước Cộng hòa Hồi giáo Iran tiếp tục ở trạng thái căng thẳng. Đây là hệ quả của một chuỗi đối đầu chiến lược kéo dài nhiều năm, chưa được xử lý căn bản. Vấn đề hạt nhân vẫn là tâm điểm, song không phải là yếu tố duy nhất chi phối quan hệ song phương.

Đối đầu kéo dài nhưng đối thoại chưa bị gián đoạn

Trên thực tế, các biện pháp trừng phạt kinh tế, những quan ngại về an ninh khu vực và cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông đã khiến quan hệ Mỹ – Iran mang tính đối đầu toàn diện hơn. Trong bối cảnh đó, nguy cơ leo thang ngoài ý muốn luôn hiện hữu, nhất là khi các hoạt động răn đe quân sự vẫn song hành với các tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía.

Tuy nhiên, việc Washington và Tehran nhất trí nối lại các cuộc tiếp xúc về vấn đề hạt nhân tại Muscat, Oman, vào đầu tháng 2/2026 cho thấy đối thoại vẫn được duy trì như một kênh quản lý bất đồng cần thiết. Dù còn nhiều khác biệt về nghị trình và điều kiện đàm phán, hai bên đều tránh phát đi tín hiệu cắt đứt hoàn toàn đối thoại. Điều này phản ánh nhận thức chung rằng đối đầu trực tiếp sẽ kéo theo những hệ lụy khó kiểm soát, không chỉ đối với song phương mà còn đối với ổn định khu vực.

Trong bối cảnh Trung Đông tiếp tục chịu tác động từ xung đột, gián đoạn năng lượng và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, việc duy trì kênh đối thoại Mỹ – Iran được cộng đồng quốc tế xem là một yếu tố quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ bất ổn lan rộng.

Rào cản cấu trúc của tiến trình ngoại giao

Tiến trình ngoại giao giữa Mỹ và Iran đang vấp phải những rào cản mang tính cấu trúc, trước hết là sự thiếu hụt lòng tin chiến lược tích tụ qua nhiều thập kỷ đối đầu. Việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2018 đã làm suy giảm nghiêm trọng mức độ tin cậy giữa hai bên. Các nỗ lực khôi phục đối thoại sau đó chưa tạo được một khuôn khổ ổn định thay thế.

Chương trình hạt nhân tiếp tục là điểm nghẽn then chốt trong tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran.

Ảnh: The Times of Israel.

Ông Adam Shapiro, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Middle East Institute (Washington, D.C.), nhận định: “Đàm phán giữa Mỹ và Iran hiện nay diễn ra trong môi trường rất thận trọng, khi cả hai bên đều đặt ưu tiên an ninh và lợi ích chiến lược nội bộ lên trên mục tiêu ngoại giao. Khoảng cách về chương trình hạt nhân và các vấn đề an ninh khu vực khiến mọi tiến trình đạt thỏa thuận rõ rệt trở nên khó xảy ra trong ngắn hạn.”

Cả Washington và Tehran đều tiếp cận đàm phán với tâm thế thận trọng cao. Mỹ đặt ưu tiên vào các quan ngại an ninh dài hạn, trong khi Iran tập trung vào việc dỡ bỏ trừng phạt và bảo đảm quyền lợi kinh tế. Sự khác biệt về cách tiếp cận khiến đối thoại thường xuyên rơi vào tình trạng kéo dài mà chưa đạt được kết quả thực chất.

Bên cạnh đó, bất đồng về phạm vi đàm phán tiếp tục là điểm nghẽn then chốt. Iran kiên trì lập trường chỉ thảo luận các vấn đề liên quan trực tiếp đến chương trình hạt nhân. Ngược lại, Mỹ và các đối tác mong muốn mở rộng nghị trình sang các vấn đề khác. Sự khác biệt này làm hạn chế dư địa thỏa hiệp ngay từ giai đoạn xác định khuôn khổ đối thoại.

Ngoài ra, bối cảnh khu vực và quốc tế phức tạp cũng thu hẹp không gian linh hoạt của các bên. Quan hệ Mỹ – Iran gắn liền với lợi ích của Israel, các quốc gia vùng Vịnh cũng như sự can dự ngày càng rõ nét của Nga và Trung Quốc. Những yếu tố này khiến mỗi bước đi ngoại giao song phương đều phải đặt trong tính toán chiến lược rộng hơn.

Lối tiếp cận khả thi: Ngoại giao từng bước, ưu tiên kiểm soát căng thẳng

Trong bối cảnh còn nhiều rào cản, cách tiếp cận được đánh giá là khả thi nhất hiện nay là ngoại giao từng bước, tập trung vào quản lý rủi ro và xây dựng lòng tin ở mức tối thiểu. Thay vì theo đuổi một thỏa thuận toàn diện trong ngắn hạn, hai bên có thể ưu tiên các mục tiêu cụ thể, mang tính kỹ thuật và có thể kiểm chứng, trước hết là các cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân.

Ông Charles L. Glaser – Giáo sư Quan hệ Quốc tế, Đại học Georgetown (Hoa Kỳ), phân tích: “Về lâu dài, các bên nên hạ thấp kỳ vọng về một thỏa thuận tổng thể trong ngắn hạn. Những bước đi ngoại giao từng phần—như cơ chế trao đổi thông tin và kiểm chứng kỹ thuật có thể là phương cách thiết thực duy trì đối thoại và ngăn ngừa rủi ro leo thang ngoài dự kiến”.

Việc lựa chọn Oman làm địa điểm đàm phán phản ánh xu hướng ưu tiên ổn định và kiểm soát bất đồng. Với vai trò trung gian, Oman và một số quốc gia khu vực khác đã góp phần duy trì kênh liên lạc, tạo không gian đối thoại tương đối trung lập và giảm áp lực chính trị nội bộ cho các bên liên quan.

Ngoại giao từng bước được xem là lối tiếp cận khả thi nhằm kiểm soát căng thẳng trong quan hệ Washington-Tehran. Ảnh: Fox News.

Song song với đối thoại, việc kiềm chế các hành động có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng được xem là điều kiện cần để ngoại giao không bị phá vỡ. Các chuyên gia cảnh báo rằng chỉ một sự cố quân sự ngoài ý muốn cũng có thể làm xói mòn những tiến triển mong manh đạt được trên bàn đàm phán. Do đó, duy trì các cơ chế trao đổi thông tin và tránh các động thái gây hiểu lầm được coi là bước đi thực tế nhằm giữ ổn định môi trường đối thoại.

Triển vọng ngoại giao: Hạn chế, nhưng chưa bế tắc

Trong trung hạn, khả năng đạt được một thỏa thuận toàn diện thay thế JCPOA vẫn đối mặt nhiều thách thức. Cả Mỹ và Iran đều chịu tác động từ các yếu tố chính trị nội bộ, trong khi môi trường an ninh khu vực chưa có dấu hiệu hạ nhiệt rõ rệt. Vì vậy, các thỏa thuận tạm thời, từng phần – tập trung vào kiểm soát rủi ro và ngăn chặn leo thang được xem là kịch bản thực tế hơn trong giai đoạn hiện nay.

Ngoại giao Mỹ – Iran, trong bối cảnh này, mang tính quản lý xung đột nhiều hơn là giải quyết triệt để bất đồng. Mục tiêu trước mắt không phải là bình thường hóa quan hệ, mà là ngăn chặn đối đầu vượt tầm kiểm soát và duy trì một mức độ ổn định tối thiểu.

Ngoại giao Mỹ – Iran là yếu tố then chốt nhằm góp phần duy trì ổn định khu vực và trật tự quốc tế. Ảnh: Gulf News.

Đối với cộng đồng quốc tế, việc duy trì đối thoại giữa Washington và Tehran có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ song phương. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định, bất kỳ diễn biến căng thẳng nào tại Trung Đông cũng có thể tạo ra tác động lan tỏa. Vì vậy, đối thoại – dù hạn chế và thận trọng vẫn được xem là lựa chọn ít rủi ro hơn so với đối đầu trực diện.

Có thể thấy, lối thoát ngoại giao cho đối đầu Mỹ – Iran không nằm ở những giải pháp nhanh chóng, mà ở quá trình kiên trì đối thoại, kiểm soát bất đồng và tránh leo thang. Dù triển vọng còn khiêm tốn, việc giữ cho các kênh ngoại giao luôn thông suốt vẫn là yếu tố then chốt nhằm góp phần duy trì ổn định khu vực và trật tự quốc tế.

Thanh Giang

Nguồn: Reuters, AP, The Guardian.