Bầu cử Israel và những tác động đối với cục diện Trung Đông

Israel sẽ tổ chức tổng tuyển cử vào ngày 27/10 tới. Cuộc bầu cử không chỉ quyết định tương lai chính trị của Thủ tướng Benjamin Netanyahu, mà còn đặt ra câu hỏi về hướng đi của quốc gia này trong một Trung Đông đầy bất ổn. Khi đối đầu với Iran, xung đột Palestine và những sức ép an ninh trong nước tiếp tục chi phối đời sống chính trị, khả năng thay đổi chính phủ chưa chắc đồng nghĩa với sự thay đổi đường lối. Kết quả bầu cử vì thế có thể ảnh hưởng đến mức độ căng thẳng trong khu vực, song triển vọng giải quyết những xung đột căn bản vẫn còn nhiều trở ngại.

Phép thử đối với đường lối an ninh của Israel

Trong cuộc bầu cử lần này, đảng Likud cánh hữu do ông Netanyahu lãnh đạo cùng các đồng minh theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan sẽ cạnh tranh với đảng đối lập Yashar, do Gadi Eisenkot, cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel, lãnh đạo.

Những nhận định của các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia phân tích khu vực cho thấy khả năng thay đổi căn bản đường lối của Israel sau bầu cử là không lớn.

Cơ sở của xu hướng này nằm ở những biến động an ninh sâu sắc kể từ ngày 7/10/2023, khi lực lượng Hamas của Palestine tấn công các cộng đồng dân cư ở miền Nam Israel, khiến hơn 1.200 người thiệt mạng. Sự kiện được xem là ngày đẫm máu nhất trong lịch sử Israel đã gây ra tổn thương sâu sắc đối với xã hội nước này, đồng thời làm thay đổi cách nhìn của giới chính trị và an ninh Israel về những nguy cơ mà nước này phải đối mặt. Theo các nhà phân tích, học thuyết an ninh của nước này hiện dựa trên ba trụ cột: làm suy yếu Iran, duy trì các vùng đệm bên ngoài biên giới và sử dụng sức mạnh quân sự để răn đe đối thủ.

Điều đó cho thấy cuộc bầu cử khó tạo ra một bước ngoặt về định hướng chiến lược. Khác biệt đáng kể hơn có thể nằm ở mức độ sử dụng vũ lực, phạm vi mở rộng các khu định cư Do Thái tại Bờ Tây và mức độ sẵn sàng dành không gian cho ngoại giao.

Iran và giới hạn của sức mạnh quân sự

Trong chính sách đối ngoại của Israel, Iran không chỉ được xem là đối thủ cần kiềm chế, mà còn là mục tiêu trong tham vọng thay đổi cán cân quyền lực khu vực của ông Netanyahu. Nhà lãnh đạo Israel đã công khai bày tỏ mong muốn lật đổ giới lãnh đạo giáo sĩ tại Tehran, thay vì chỉ hạn chế ảnh hưởng của nước này.

Tuần trước, ông Netanyahu tuyên bố Israel phải đặt “ngăn chặn và tấn công lên trên kiềm chế và phòng thủ”, bao gồm tiến hành các cuộc tấn công phủ đầu nhằm ngăn chặn những mối đe dọa mới xuất hiện. Ông cũng nhấn mạnh mục tiêu đưa Israel trở thành một cường quốc khu vực và tối đa hóa khả năng tự chủ về vũ khí.

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi ông Netanyahu là “một thủ tướng chiến binh vĩ đại” càng củng cố nhận định rằng nếu tiếp tục nắm quyền, nhà lãnh đạo Israel có thể tìm cách hoàn tất chiến dịch nhằm vào Tehran.

Dù vậy, kết quả của chiến lược này vẫn chưa rõ ràng. Nếu Iran tiếp tục duy trì được khả năng chống chịu và gây sức ép thông qua các lực lượng đồng minh, mục tiêu bảo đảm an ninh lâu dài của Israel có thể tiếp tục bị thách thức. Khi đó, một chính sách thiên về quân sự có nguy cơ kéo dài cuộc đối đầu thay vì đưa khu vực đến một giải pháp ổn định.

Bế tắc Palestine và nguy cơ bùng phát bất ổn

Trong khi đối đầu với Iran chi phối tính toán an ninh đối ngoại, vấn đề Palestine phản ánh những trở ngại chính trị sâu sắc hơn đối với triển vọng hòa bình tại Trung Đông.

Nhà phân tích Palestine Ghassan Al-Khatib cho rằng khó có khả năng chính sách của Israel đối với người Palestine thay đổi căn bản, bởi các đảng phái đang cạnh tranh để thể hiện lập trường cứng rắn hơn trong bối cảnh dư luận tiếp tục dịch chuyển về phía cánh hữu. Ông Al-Khatib nhận định: “Bản chất chính sách vẫn không thay đổi: Không chấp nhận một nhà nước Palestine và ủng hộ tiếp tục mở rộng các khu định cư. Về vấn đề này, tất cả đều nhất trí”.

Theo ông, ngay cả khi các đối thủ của ông Netanyahu thành lập chính phủ mới, những điều chỉnh có thể chỉ giới hạn ở cách thức thực thi chính sách, chẳng hạn kiềm chế một phần hành vi bạo lực của những người định cư hoặc thúc đẩy mở rộng các khu định cư theo cách ít phô trương hơn. Đây sẽ là thay đổi về phương thức, chứ không phải bản chất chính sách.

Nhận định này cho thấy những trở ngại đối với tiến trình hòa bình không chỉ bắt nguồn từ một cá nhân hay một chính phủ cụ thể. Khi các lực lượng chính trị chủ chốt cùng chia sẻ quan điểm cứng rắn về vấn đề Palestine, khả năng hình thành một hướng tiếp cận khác biệt sau bầu cử sẽ bị hạn chế.

Hệ quả đáng lo ngại là khoảng trống chính trị có thể tiếp tục nuôi dưỡng bất ổn. Joost Hiltermann, thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế và từng nghiên cứu tại Bờ Tây, cho rằng tình trạng bạo lực gia tăng của những người định cư, sự thất vọng ngày càng sâu sắc của người Palestine và việc thiếu vắng một “triển vọng chính trị” đã tạo ra những điều kiện dễ bùng phát xung đột. Ngay cả một tác nhân nhỏ cũng có thể châm ngòi cho một cuộc nổi dậy trên diện rộng hơn.

Cảnh báo này nhấn mạnh giới hạn của cách tiếp cận chủ yếu dựa vào kiểm soát an ninh. Nếu những bất mãn tiếp tục tích tụ mà không có triển vọng giải quyết rõ ràng, nguy cơ bùng phát bạo lực vẫn hiện hữu, bất kể ai đứng đầu chính phủ Israel.

Vì vậy, một sự thay đổi lãnh đạo mà không đi kèm điều chỉnh đáng kể trong chính sách đối với người Palestine khó có thể tạo ra chuyển biến căn bản cho triển vọng hòa bình. Vấn đề không chỉ là mức độ cứng rắn của chính phủ mới, mà còn là khả năng hình thành một lối thoát chính trị cho những mâu thuẫn đã kéo dài.

Thế tiến thoái lưỡng nan của các quốc gia vùng Vịnh

Những lựa chọn của Israel cũng đặt các quốc gia vùng Vịnh trước bài toán khó. Một mặt, họ phản đối những chính sách mà họ cho là mang tính bành trướng của ông Netanyahu tại Gaza, Bờ Tây, Syria và Lebanon. Mặt khác, một số nhà lãnh đạo vùng Vịnh vẫn coi ông là chính trị gia Israel có khả năng duy trì sức ép đối với Iran cao nhất.

Sự mâu thuẫn này phản ánh hai mối quan tâm cùng tồn tại: lo ngại trước các hành động của Israel tại những địa bàn xung đột và mong muốn kiềm chế ảnh hưởng của Tehran trong khu vực.

Quan điểm này cho thấy các quốc gia vùng Vịnh không nhất thiết nhìn nhận Israel và Iran theo cùng một cách. Họ có thể phản đối chính sách của ông Netanyahu nhưng vẫn muốn hạn chế ảnh hưởng của Tehran. Do đó, thái độ của họ đối với kết quả bầu cử Israel sẽ không chỉ phụ thuộc vào người chiến thắng, mà còn vào cách chính phủ mới xử lý quan hệ với Iran và các điểm nóng trong khu vực.

Nếu ông Netanyahu tiếp tục nắm quyền, đường lối gây sức ép đối với Iran có thể được duy trì, song những bất đồng liên quan đến Gaza, Bờ Tây, Syria và Lebanon cũng có nguy cơ kéo dài. Nếu phe đối lập giành chiến thắng, khả năng điều chỉnh cách tiếp cận vẫn tồn tại, nhưng chưa chắc làm thay đổi các tính toán chiến lược của các quốc gia vùng Vịnh.

Vì vậy, cuộc bầu cử Israel cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với toàn bộ cục diện khu vực, thay vì chỉ như một cuộc cạnh tranh quyền lực trong nước. Kết quả bầu cử có thể tác động đến cách các bên gây sức ép và phản ứng với nhau, nhưng chưa đủ để tự nó tháo gỡ những mâu thuẫn đang chi phối Trung Đông.

Những sức ép trong nước và triển vọng sau bầu cử

Bên cạnh các vấn đề đối ngoại, chính phủ tiếp theo của Israel sẽ phải đối mặt với những bất đồng nội bộ liên quan đến trách nhiệm đối với cuộc tấn công ngày 7/10/2023, nghĩa vụ quân sự và chi phí sinh hoạt.

Nhiều người Israel yêu cầu thành lập một ủy ban điều tra cấp nhà nước độc lập để làm rõ những thất bại khiến Hamas có thể tiến hành cuộc tấn công. Tuy nhiên, chính phủ của ông Netanyahu đã bác bỏ lời kêu gọi này, đồng thời đề xuất một ủy ban có thành viên do các chính trị gia bổ nhiệm.

Vấn đề nghĩa vụ quân sự cũng gây chia rẽ sâu sắc. Trong bối cảnh quân đội thiếu nhân lực, việc miễn nghĩa vụ cho người Do Thái Chính thống cực đoan trở thành tâm điểm tranh luận về trách nhiệm công dân và bản sắc quốc gia. Trong khi các đảng Chính thống cực đoan muốn duy trì cơ chế miễn trừ, các đảng đối lập ủng hộ chấm dứt chính sách này và tuyên bố không tham gia chính phủ có sự góp mặt của các đảng đó.

Sức ép kinh tế cũng không thể xem nhẹ. Dù GDP tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2000 và tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp, người dân Israel vẫn phải đối mặt với chi phí sinh hoạt thuộc hàng cao nhất thế giới. Mức lương trung bình thấp hơn mức trung bình của OECD, trong khi ngân sách quốc phòng tăng gấp đôi kể từ năm 2023, gây thêm áp lực lên tài chính công.

Những vấn đề này cho thấy chính phủ mới sẽ phải xử lý đồng thời các thách thức về an ninh, kinh tế và sự gắn kết xã hội. Tuy nhiên, áp lực trong nước chưa chắc đủ sức làm thay đổi những ưu tiên chiến lược đối ngoại vốn nhận được sự đồng thuận đáng kể trong giới chính trị và an ninh Israel.

Tác động lớn nhất của cuộc bầu cử có thể không nằm ở việc ai trở thành thủ tướng, mà ở mức độ Israel tiếp tục theo đuổi các lựa chọn chiến lược hiện nay. Khi đối đầu với Iran vẫn chưa có lối thoát rõ ràng, vấn đề Palestine thiếu triển vọng chính trị và các quốc gia vùng Vịnh phải cân bằng giữa những lợi ích an ninh khác nhau, sự thay đổi lãnh đạo tại Israel khó có thể tự mình mở ra một trật tự khu vực ổn định hơn.

Bởi vậy, cuộc bầu cử có thể làm thay đổi cường độ của những cuộc đối đầu, nhưng khả năng tạo ra bước ngoặt thực sự cho Trung Đông vẫn phụ thuộc vào việc các mâu thuẫn nền tảng có được giải quyết hay không.

Thanh Vân