Bất ổn ở Iran và những rung chấn toàn cầu

Iran đang trải qua làn sóng bất ổn nghiêm trọng nhất trong nhiều năm, thậm chí được đánh giá là một trong những thử thách lớn nhất đối với chế độ Cộng hòa Hồi giáo kể từ Cách mạng năm 1979.

Tổng thống Donald Trump tuyên bố áp thuế 25% với các nước giao dịch với Iran. Ảnh: Nhà Trắng

Các cuộc biểu tình bùng phát từ cuối tháng 12/2025, ban đầu xuất phát từ bất mãn kinh tế, sau đó nhanh chóng chuyển hóa thành những lời kêu gọi trực diện thách thức vai trò cầm quyền của tầng lớp giáo sĩ Shi’ite. Trong bối cảnh đó, phản ứng của Mỹ, đặc biệt dưới thời Tổng thống Donald Trump trong nhiệm kỳ thứ hai, cùng những tác động lan tỏa tới khu vực Trung Đông và kinh tế toàn cầu, đang trở thành tâm điểm chú ý của dư luận quốc tế.

Mỹ cân nhắc phản ứng trước cuộc đàn áp của Iran, Tehran cho biết vẫn duy trì liên lạc với Mỹ

Theo các nguồn tin quốc tế, Tổng thống Donald Trump đang xem xét nhiều phương án để đáp trả chiến dịch đàn áp các cuộc biểu tình của chính quyền Iran, trong đó có khả năng sử dụng các biện pháp quân sự, tấn công mạng, mở rộng trừng phạt hoặc gia tăng áp lực kinh tế thông qua thuế quan. Tuy nhiên, Nhà Trắng khẳng định ngoại giao vẫn được coi là lựa chọn ưu tiên, bất chấp những tuyên bố cứng rắn mang tính răn đe từ phía Washington.

Đáng chú ý, ông Trump tuyên bố bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao dịch với Iran sẽ phải đối mặt với mức thuế 25% đối với hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ. Dù chưa có văn bản chính thức hay cơ sở pháp lý rõ ràng, tuyên bố này phản ánh cách tiếp cận quen thuộc của ông Trump: sử dụng công cụ thương mại để gây sức ép chính trị và chiến lược.

Trên thực tế, Iran đã chịu các lệnh trừng phạt sâu rộng trong nhiều năm, do đó tác động trực tiếp của biện pháp này có thể mang tính biểu tượng nhiều hơn là thay đổi căn bản cán cân kinh tế. Tuy vậy, động thái trên vẫn có khả năng ảnh hưởng tới các đối tác thương mại chính của Iran như Trung Quốc, UAE và Ấn Độ, buộc họ phải cân nhắc giữa lợi ích kinh tế và rủi ro trong quan hệ với Washington.

Ở chiều ngược lại, Tehran khẳng định các kênh liên lạc với Mỹ vẫn được duy trì, cả trước và sau khi các cuộc biểu tình nổ ra. Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cho biết ông vẫn tiếp xúc với đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, đồng thời nhấn mạnh rằng Iran đang xem xét các ý tưởng do Washington đề xuất, dù cho rằng những ý tưởng này “không tương thích” với các đe dọa công khai từ phía Mỹ. Điều này cho thấy, bất chấp căng thẳng leo thang, cả hai bên đều để ngỏ khả năng đối thoại, đặc biệt trong bối cảnh vấn đề hạt nhân Iran vẫn là một hồ sơ chưa được giải quyết triệt để.

Trong nội bộ Iran, chính quyền quy trách nhiệm cho sự đổ máu và hỗn loạn là hệ quả của “sự can thiệp từ bên ngoài”, bao gồm Mỹ, Israel và các lực lượng mà Tehran gọi là khủng bố. Việc cắt giảm hoặc gián đoạn internet, cùng với kiểm soát thông tin chặt chẽ, đã khiến việc xác minh số liệu thương vong trở nên khó khăn. Các tổ chức nhân quyền ở nước ngoài như HRANA đưa ra con số hàng trăm người thiệt mạng và hàng nghìn người bị bắt giữ, song các số liệu này chưa thể được xác nhận độc lập. Trong khi đó, truyền thông nhà nước Iran tập trung nhấn mạnh thương vong trong lực lượng an ninh và các hành động phá hoại bị cho là do các nhóm chống đối thực hiện.

Tác động khu vực và toàn cầu từ bất ổn tại Iran

Bất ổn ở Iran không chỉ là vấn đề nội bộ, mà còn mang những hệ lụy sâu rộng đối với Trung Đông và trật tự quốc tế. Trước hết, Iran là một trong những quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn, thành viên OPEC, với mạng lưới xuất khẩu trải rộng tới hàng trăm đối tác thương mại. Ngay khi tình hình biểu tình leo thang và khả năng Mỹ phản ứng mạnh tay được nhắc đến, giá dầu thế giới đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều tuần. Điều này phản ánh mối lo ngại rằng bất ổn chính trị hoặc các biện pháp trừng phạt mới có thể làm gián đoạn nguồn cung dầu từ Iran, trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu vốn đã nhạy cảm với các cú sốc địa chính trị.

Iran đang trải qua làn sóng bất ổn nghiêm trọng nhất trong nhiều năm. Ảnh: Getty Images

Ở góc độ an ninh khu vực, Iran hiện không còn ở vị thế ảnh hưởng mạnh mẽ như trước. Cuộc xung đột kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6/2025, cùng những đòn giáng nhằm vào các đồng minh then chốt như Hezbollah, đã làm suy yếu đáng kể năng lực răn đe và mạng lưới ảnh hưởng của Tehran. Việc Israel và Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran càng khiến cán cân sức mạnh trong khu vực thêm bất ổn. Trong bối cảnh đó, bất kỳ tính toán sai lầm nào, cho dù là từ phía Iran hay Mỹ, Israel, đều có nguy cơ kích hoạt một vòng xoáy leo thang mới, vượt ra ngoài phạm vi song phương.

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng dù các cuộc biểu tình có quy mô lớn, hiện chưa xuất hiện dấu hiệu rạn nứt nghiêm trọng trong hàng ngũ lãnh đạo giáo sĩ, quân đội hay lực lượng an ninh Iran. Phe đối lập vẫn phân tán, thiếu một lãnh đạo trung tâm và chưa hình thành được một cấu trúc đủ mạnh để chuyển hóa bất mãn xã hội thành thay đổi chính trị mang tính hệ thống. Điều này khiến triển vọng thay đổi chế độ trong ngắn hạn trở nên khó đoán định, đồng thời đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực tế của các biện pháp gây áp lực từ bên ngoài.

Đối với Mỹ, lựa chọn chính sách đối với Iran đang đặt Chính quyền Tổng thống Trump trước bài toán cân bằng giữa răn đe và kiểm soát rủi ro. Các phương án như tấn công quân sự hoặc mở rộng chiến dịch mạng đều tiềm ẩn nguy cơ gây thương vong cho dân thường và kéo Washington vào một cuộc đối đầu mới tại Trung Đông - điều mà dư luận Mỹ không hoàn toàn ủng hộ. Trong khi đó, các biện pháp kinh tế và ngoại giao, dù ít rủi ro hơn, lại có giới hạn nhất định về khả năng tạo ra thay đổi nhanh chóng trong hành vi của Tehran.

Về lâu dài, bất ổn tại Iran phản ánh những mâu thuẫn sâu sắc tích tụ trong nhiều thập kỷ: nền kinh tế chịu trừng phạt kéo dài, sự bất mãn xã hội ngày càng lớn và mô hình quản trị gặp thách thức trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động nhanh chóng. Tác động của cuộc khủng hoảng này, vì vậy, không chỉ giới hạn trong biên giới Iran, mà còn có thể định hình lại cục diện Trung Đông, thị trường năng lượng toàn cầu và cách thức các cường quốc lớn sử dụng công cụ kinh tế, ngoại giao, quân sự trong cạnh tranh chiến lược.

Trong bối cảnh đó, diễn biến tiếp theo ở Iran sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố đan xen: mức độ kiểm soát tình hình của chính quyền Tehran, sự bền bỉ của phong trào phản đối trong nước, cũng như lựa chọn chính sách của Mỹ và các nước liên quan. Điều chắc chắn là bất ổn tại Iran đã trở thành một biến số quan trọng trong bức tranh địa chính trị toàn cầu hiện nay, với những hệ quả khó có thể đo lường đầy đủ trong ngắn hạn.

Hùng Anh (CTV)