Nên hiểu câu “Giày thừa, dép thiếu” thế nào cho đúng?

Tục ngữ “Giày thừa, dép thiếu” được nhiều cuốn từ điển ghi nhận và giải nghĩa.

-Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (GS Nguyễn Lân) giảng: “Giày thừa, dép thiếu. Ý nói: giày to quá mà dép lại bé quá”.

Đây chỉ là lời diễn dịch chứ không phải giải nghĩa. Vì “Ý nói” là vậy, nhưng nghĩa của nó thế nào? Không lẽ bỗng dưng tục ngữ lại truyền đạt “giày to quá mà dép lại bé quá” một cách bâng quơ như vậy?

- Từ điển tục ngữ Việt (Nguyễn Đức Dương): “Giày thừa; dép thiếu: Giày thì phải lớn hơn chân chút ít, còn dép thì phải nhỏ hơn chân chút ít (thì đi vào mới đẹp chân lên được); Giày thừa; guốc thiếu: Giày thì phải lớn hơn chân chút ít, còn guốc thì phải nhỏ hơn chân chút ít (thì đi vào mới đẹp chân lên được)”.

Lời giảng này không chính xác, vì mục đích của “giày thì phải lớn hơn chân chút ít, còn dép thì phải nhỏ hơn chân chút”, không phải vì “đi vào mới đẹp chân lên được”.

- 1575 thành ngữ tục ngữ cần bàn thêm (Lê Gia) giảng rất dài, nhưng cũng chỉ mang tính võ đoán: “Giày thừa, guốc thiếu: Giày: đây là loại giày chỉ bịt mũi, không bịt gót, gần giống như cái dép. Giày thừa: Mang giày thì mang số lớn hơn một chút, để thừa phía sau ra một chút, thì sẽ không bị lấm giơ gót chân và dáng đi sẽ chững chạc hơn. Guốc thiếu: Mang guốc gỗ thì mang số nhỏ hơn một chút, thiếu hụt sau gót một chút thì sẽ nhẹ chân hơn, gót guốc đỡ nện mạnh khua vang, khi đi trên chỗ đất gồ ghề thì gót guốc bị đè nặng hơn, dễ đi hơn. Ý nói: Lựa đồ mà dùng cho thích hợp. Cũng có thể hiểu: Loại đồ dùng nhiều tiền và ít dùng (giày) thì thừa thãi, còn loại đồ dùng ít tiền và dùng thường ngày (guốc) thì lại thiếu không đủ dùng. Thí dụ: 1/ “Giày thừa guốc thiếu, quần áo thì mỗi loại cần phải dài ngắn khác nhau, nên cần phải cắt may cho thích hợp”. 2/ “Giày thừa guốc thiếu, gạo nấu dẻo, tám thơm thì để hư mục chẳng dùng tới, còn loại gạo tẻ nấu ăn đi làm thì cứ ăn đong hàng ngày”.

Thực ra, “Giày thừa, dép thiếu” là câu tục ngữ nói về kinh nghiệm chọn thử giày, dép. Giày thì nên rộng, dài (“thừa” ra một chút so với cỡ chân) để khi đi không bị “kích” mũi hoặc đau gót chân (có câu Đẽo gót cho vừa giày, tức là phải chọn để có đôi giày vừa chân, chứ không thể làm ngược đời là đẽo bớt gót chân cho vừa với đôi giày mình đi). Cũng vì thế, mà người ta khuyên khi mua giày thì nên thử vào thời điểm buổi chiều, vì lúc này bàn chân đã đi lại, hoạt động nên nở ra so với buổi sáng sớm. Ngược lại, với dép không nên chọn đôi quá rộng, mà phải hơi “thiếu” một chút so với giày, khi đi sẽ không bị quét lê gót, hoặc thọc đầu ngón chân ra đằng trước mũi dép, dễ vấp ngã; dép rộng quá đi cũng không vững chắc bước chân. Thế nên tục ngữ Hán cũng đưa ra lời khuyên “Y bất đại thốn, hài bất tranh ty - 衣不大寸, 鞋不, nghĩa là Quần áo không rộng hơn một tấc, giày không được chật hơn, dù chỉ là một li”.

Trong số các cuốn từ điển chúng tôi có trong tay, thì cách giải thích của Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Vũ Dung- Vũ Thuý Anh - Vũ Quang Hào) là đúng: “Giày thừa, dép thiếu: Một kinh nghiệm chọn giày, dép: giày hơi rộng, dép hơi chật, so với bàn chân khi đi và thoải mái dễ chịu, không bị tức gót, hoặc quét lê”.

Mẫn Nông (CTV)