Khi HIV/AIDS không còn là “bản án” tuyệt vọng (Bài 1): Bản làng đi qua “bão ết”

Có thời, ma túy và HIV/AIDS hiện hữu trên nhiều bản làng xứ Thanh như một cơn bão âm thầm nhưng khốc liệt. Từ miền núi đến đồng bằng bi kịch nối tiếp nhau, để lại những mái nhà trống vắng, ký ức đau buồn. Nhìn lại năm tháng ấy, không chỉ để kể về mất mát mà để nhận diện nguyên nhân và cảnh tỉnh cộng đồng.

Một góc bản Lát, xã Tam Chung từng là “điểm nóng” ma túy nay đã khởi sắc.

Hồi ức buồn...

Miền Tây Thanh Hóa, dải đất vùng cao nơi những bản làng người Thái, Mường, Mông, Khơ Mú... quần cư qua bao thế hệ. Ngoài khó khăn cố hữu về đời sống, nơi đây còn mang trong mình những “vết thương” khó lành, khi cơn “bão trắng” của ma túy, HIV/AIDS càn qua, để lại vô vàn mất mát, đau thương cho bao mái nhà, chòm bản. Bản Lát, xã Tam Chung, bản nhỏ vùng biên giới, nơi thượng nguồn sông Mã từng hứng chịu nặng nề, là điểm “nóng” về ma túy. Nhiều đàn ông, thanh niên trong bản nghiện ngập, trở thành những cái bóng vật vờ giữa núi rừng. Điều đáng lo là từ những mũi kim tiêm chuyền tay, HIV/AIDS âm thầm lan rộng. Người nghiện nhiễm bệnh, lây cho nhau, rồi mang căn bệnh thế kỷ về gieo rắc lên bản làng, lây cho vợ con. Có gia đình, cả cha lẫn mẹ đều qua đời, để lại những đứa trẻ mồ côi, bơ vơ giữa núi rừng biên giới, kèm theo căn bệnh thế kỷ.

Không riêng bản Lát, cơn “bão” ấy từng gieo rắc đau thương trên nhiều vùng đất miền Tây xứ Thanh. Thập niên 1990, làn sóng thanh niên, trai tráng rời quê mưu sinh ngày một nhiều. Họ tìm đến các bãi khai thác vàng, cát, công trường hoặc rong ruổi khắp trong Nam ra Bắc buôn bán, làm thuê với khát vọng đổi đời. Những chuyến đi ấy, ban đầu được xem là lối thoát cho cái nghèo, gia đình có thêm thu nhập. Thế nhưng, cũng từ đó, tệ nạn xã hội theo chân người đi xa trở về. Trong môi trường lao động tự do, thiếu quản lý, thiếu ràng buộc cộng đồng, không ít người bị dụ dỗ, lôi kéo sử dụng ma túy. Khi trở lại quê nhà, họ không chỉ mang theo cơn nghiện, mà còn mang theo cả nguy cơ lây nhiễm HIV.

Ở xã Hồi Xuân, bản Khằm từng là “điểm nóng” về ma túy và HIV/AIDS. Vị trí thuận lợi, nằm trên trục Quốc lộ 15A nối Hòa Bình, Sơn La, Mường Lát rồi về xuôi, giao thương phát triển, nhiều đàn ông trai tráng rời bỏ ruộng nương đi làm ăn xa. Đồng tiền kiếm được giúp gia đình bớt khó khăn, nhưng cũng chính từ những chuyến đi ấy, không ít người mang cả ma túy và dịch bệnh về nhà, về bản. Từ người trung niên đến thanh niên, rồi cả phụ nữ, người già, nhiều người sa vào vòng xoáy nghiện ngập. Đồ đạc trong nhà lần lượt “đội nón ra đi”, trộm cắp diễn ra như cơm bữa. Có thời điểm, theo thống kê, mỗi tháng địa phương phát hiện từ 7 đến 9 trường hợp nhiễm HIV/AIDS.

Đâu chỉ ở miền núi, nơi nhận thức về ma túy và căn bệnh thế kỷ còn nhiều hạn chế. Ở cả những xã miền xuôi như Xuân Tín, những năm tháng ấy đến nay vẫn được nhắc lại như một ký ức kinh hoàng. Có thời điểm, mỗi ngày xã này ghi nhận từ 2 đến 3 người chết vì HIV/AIDS. Một vùng quê thuần nông bỗng trở thành nỗi ám ảnh, khi ma túy và HIV/AIDS cướp đi sinh mạng của nhiều người, để lại khoảng trống không gì bù đắp trong lòng gia đình, làng xóm. Có lúc, toàn xã ghi nhận gần 150 người nghiện ma túy. Nhiều gia đình rơi vào cảnh tan nát, nợ nần chồng chất; không ít thanh niên lần lượt ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ. Các đám tang nối tiếp nhau, để lại sự hoang mang, ám ảnh kéo dài trong cộng đồng vốn yên bình. Cái chết vì HIV/AIDS không còn là chuyện hiếm, mà trở thành nỗi lo thường trực của mỗi gia đình lúc bấy giờ.

Thực tế cho thấy “bão ết” không phân biệt miền núi hay miền xuôi. Dù ở bản làng biên giới hay vùng quê đồng bằng, chỉ cần sự buông lỏng quản lý, thiếu kiến thức phòng tránh và thiếu điểm tựa xã hội, thì ma túy và HIV/AIDS đều có thể bùng phát và tàn phá những bản làng, gia đình vốn yên bình, hạnh phúc.

Thông điệp từ những người lầm lỡ

Ở miền núi xứ Thanh, câu chuyện về HIV/AIDS không chỉ là ký ức đau buồn, mà còn là lời cảnh tỉnh, bài học đắt giá được đánh đổi bằng sinh mạng và nước mắt của bao gia đình. Giờ thì, HIV/AIDS không phải là dấu chấm hết, song thiếu hiểu biết, buông xuôi và không tuân thủ điều trị thì nó vẫn giữ nguyên vai trò của một bản án tử hình. Trao đổi với chúng tôi, bà Lê Thị Thủy, cán bộ phụ trách công tác phòng, chống HIV, Trung tâm Y tế Ngọc Lặc, cho biết: "Bản thân tôi đã chứng kiến đủ đầy gam màu sáng tối của căn bệnh thế kỷ này. Có những người từng bước vượt lên căn bệnh, sống khỏe mạnh, làm việc bình thường. Nhưng cũng có không ít trường hợp, chỉ vì một khoảnh khắc buông lỏng bản thân, hoặc vì sự chủ quan, thiếu hiểu biết, mà phải trả giá bằng cả tính mạng".

HIV/AIDS là căn nguyên phá vỡ hạnh phúc nhiều gia đình ở vùng cao.

Không gửi gắm thông điệp một cách giáo điều, bà Thủy kể cho những bệnh nhân của mình nghe câu chuyện của chị Nguyễn Thị My, như một minh chứng, nếu được tư vấn và điều trị đúng cách, HIV không đồng nghĩa với bản án tử hình. Chị My từng đi làm ăn trong Nam, có quan hệ tình dục không an toàn. Khi mang thai, chị được xét nghiệm miễn phí và phát hiện dương tính với HIV/AIDS. Nhờ tuân thủ điều trị ARV đều đặn và cho con uống thuốc phòng phơi nhiễm kịp thời, đến nay, đứa trẻ gần 10 tuổi vẫn khỏe mạnh, không nhiễm bệnh; chồng chị cũng âm tính, còn bản thân chị vẫn đi làm, sống ổn định và điều trị thường xuyên.

Trái ngược với đó là những câu chuyện đau lòng, như trường hợp chị Lê Thị Hà, ở xã Vạn Xuân. Do không được uống thuốc phòng phơi nhiễm, mà khi sinh con, cả hai đứa trẻ vốn vô tội đều bị lây HIV từ mẹ. Một cháu không qua khỏi, cháu còn lại sống trong tình trạng sức khỏe yếu ớt. Hay như trường hợp anh Nguyễn Văn Tuấn, người từng có học vấn, gia đình đủ đầy, nhưng vì ham chơi, bỏ điều trị, sống buông thả khi phát hiện bệnh, cuối cùng cũng không vượt qua được căn bệnh thế kỷ... Khoảng trống về nhận thức và buông bỏ điều trị đã trả bằng cái giá quá đắt.

Bà Thủy kể ra những câu chuyện ấy, đặt cạnh nhau, không chỉ để kể về cái chết. Đó là những lát cắt đời sống gửi đi thông điệp rõ ràng: HIV/AIDS không phải là “bản án” tử nếu người bệnh được phát hiện sớm, tư vấn đúng và tuân thủ điều trị. Ngược lại, sự kỳ thị, thiếu hiểu biết và buông xuôi sẽ đẩy con người nhanh chóng đến bờ vực của bi kịch.

(Tên nhân vật trong bài đã được thay đổi).

Bài và ảnh: Đình Giang

Bài 2: Bước ra từ bóng tối