Hiệp ước hạt nhân Mỹ - Nga trước ngưỡng hết hiệu lực: Thách thức lớn với ổn định chiến lược toàn cầu

Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược mới (New START) giữa Mỹ và Nga đứng trước thời điểm hết hiệu lực vào ngày 5/2, làm gia tăng quan ngại về nguy cơ xuất hiện một giai đoạn thiếu vắng ràng buộc pháp lý đối với hai kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới.

Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược mới (New START) giữa Mỹ và Nga được ký năm 2010. Ảnh: Plutus IAS.

New START, được ký năm 2010, giới hạn mỗi bên Mỹ và Nga ở mức 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai, cùng các mức trần nghiêm ngặt đối với tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng. Ngoài các con số cụ thể, hiệp ước còn được xem là trụ cột của minh bạch chiến lược, với hàng trăm cuộc thanh sát tại chỗ và hàng chục nghìn thông báo, trao đổi dữ liệu trong hơn một thập niên.

Tuy nhiên, các hoạt động thanh sát đã bị đình chỉ từ năm 2023. Gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát tín hiệu sẵn sàng để hiệp ước hết hiệu lực. Về phía Nga, ngày 3/2, Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov, người phụ trách các vấn đề kiểm soát vũ khí, cho biết: Đây là một thời điểm mới, một thực tế mới – chúng tôi đã sẵn sàng cho điều đó. Ông nhấn mạnh: Việc không có câu trả lời cũng là một câu trả lời.

Diễn biến này đồng nghĩa thế giới có thể lần đầu sau nhiều thập niên không còn cơ chế nào giới hạn trực tiếp kho hạt nhân của hai nước nắm phần lớn đầu đạn toàn cầu.

Trung Quốc nổi lên như một biến số đáng chú ý. Washington ngày càng quan tâm tới tiến trình hiện đại hóa năng lực chiến lược của Bắc Kinh, trong khi Trung Quốc ngày 3/2 cho biết không tham gia khuôn khổ trao đổi ba bên do còn khác biệt về quy mô năng lực so với Mỹ và Nga. Cách tiếp cận khác nhau này khiến các nỗ lực xây dựng cơ chế ổn định chiến lược trở nên phức tạp hơn so với giai đoạn song phương trước đây.

Các tổ hợp tên lửa đạn đạo RS-24 Yars của Nga xuất hiện tại Quảng trường Đỏ trong lễ duyệt binh kỷ niệm Ngày Chiến thắng. Ảnh: The Telegraph.

Giới phân tích cảnh báo, nếu New START không được duy trì hoặc thay thế, các bên có thể mở rộng số đầu đạn triển khai trên hệ thống sẵn có và thúc đẩy phát triển phương tiện mang thế hệ mới. Việc thiếu cơ chế giám sát và xác minh sẽ làm gia tăng nghi kỵ, thu hẹp “vùng đệm an toàn” trong quản lý rủi ro chiến lược.

Từ các thỏa thuận SALT đến START, kiểm soát vũ khí từng là trụ cột ổn định giữa các cường quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng, việc trụ cột này suy yếu được xem là phép thử lớn đối với cấu trúc an ninh toàn cầu hiện nay.

Thanh Giang

Nguồn: Reuters, Vox.