Hối hả xuân sang ở những bản còn “nợ mùa”

Xuân đang về rất gần, thế nhưng ở những bản làng vừa đi qua thiên tai, mất mùa, xuân đến theo nhịp chậm hơn, dè sẻn hơn. Trên những nương rẫy còn hằn dấu bão lũ, người dân vẫn tất bật “vá” lại mái nhà, xoay xở từng bữa ăn, chắt chiu từng khoản nhỏ. Có thể chưa thật sự đủ đầy, nhưng để cái tết vẫn kịp gõ cửa từng bếp lửa giữa núi rừng.

Con đường bê tông dẫn vào bản Yên, xã Mường Mìn được chỉnh trang sạch sẽ, rực sắc cờ đỏ sao vàng, báo hiệu một mùa xuân đang đến gần với bản làng vùng biên.

Ngay những ngày làm việc đầu tiên của năm 2026, Chủ tịch UBND xã Sơn Điện Phạm Văn Tình cùng đoàn cán bộ trực tiếp vào bản Xa Mang để kiểm tra tình hình sản xuất, đời sống Nhân dân. Chuyến đi không chỉ nhằm tính chuyện tái định cư lâu dài, mà còn để lo cái tết đang đến rất gần với bà con sau thiên tai. Không dừng lại ở việc xem hồ sơ, đoàn men theo con đường núi dốc đứng, đi dọc những điểm sạt lở còn in rõ vệt đất đá, lắng nghe cán bộ bản và người dân chia sẻ về chỗ ở, sinh kế và những thiếu thốn trước mắt.

Qua khảo sát, một khu đất bằng rộng khoảng 4,6ha, cách vị trí bản hiện tại hơn 500m đã được lựa chọn để dự kiến xây dựng khu tái định cư. Ngay tại bản, người đứng đầu chính quyền xã thống nhất sẽ tổ chức họp dân, tuyên truyền, giải thích rõ ràng để tạo sự đồng thuận di dời, đồng thời rà soát từng hộ khó khăn nhằm kịp thời có phương án hỗ trợ, không để bà con đón tết trong cảnh chật vật.

Bản Xa Mang, xã Sơn Điện nằm nép mình trên sườn núi. Con đường vào bản vừa được Nhà nước đầu tư chưa đầy 2 năm đã bị cơn bão số 5 quật phá, nhiều đoạn hư hỏng, xuống cấp, trở nên dốc đứng và quanh co. Bản có 34 hộ dân, với hơn 170 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái, sinh kế dựa vào nương ngô, rẫy lúa, khai thác lâm sản dưới tán rừng và chăn nuôi nhỏ lẻ. Cuộc sống vốn đã khó khăn, mỗi mùa mưa bão, nỗi lo lũ quét, sạt lở đất lại đè nặng lên từng mái nhà, từng bếp lửa.

Hiện trường sạt lở tại bản Xa Mang, xã Sơn Điện sau cơn bão số 5, đất đá tràn xuống sát khu dân cư, để lại những khoảng trống nham nhở nơi người dân từng sinh sống.

Cơn bão số 5 cuối tháng 8/2025 đã khiến nỗi lo ấy trở thành hiện thực. Nhiều điểm sạt lở lớn xuất hiện ngay trong khu dân cư, buộc các hộ dân phải rời nhà trong đêm để tránh nguy hiểm. Ngày 5/9/2025, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 2980/QĐ-UBND công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai tại bản Xa Mang. Điều đó cho thấy rủi ro nơi đây không còn là điều có thể xảy ra, mà đã hiện hữu rõ ràng. Trong những mái nhà bị tổn thương sau bão, gia đình chị Vi Thị Tuyển là một trong những hộ chịu thiệt hại nặng nề nhất. Nhà bị lũ cuốn trôi, hiện cả gia đình chị phải ở tạm trong chiếc lán nhỏ dựng trên đất họ hàng. “Tết này chắc chỉ gói được vài cái bánh, miễn là còn nhà để ở đã mừng rồi!” - chị Tuyển tâm sự và hướng mắt nhìn về vết sạt lở phía sau nhà, nơi nỗi lo vẫn chưa kịp nguôi.

Song song với việc khảo sát thực địa, chính quyền xã Sơn Điện đã làm việc với Ban Quản lý rừng phòng hộ Quan Sơn và lực lượng kiểm lâm để xây dựng phương án sử dụng quỹ đất rừng làm khu tái định cư tập trung cho bản Xa Mang. Đồng thời, báo cáo Sở Nông nghiệp và Môi trường, trình UBND tỉnh xem xét, chỉ đạo. Các bước tiếp theo được tính toán theo 2 hướng, vừa kiểm đếm, đánh giá thiệt hại để hỗ trợ bà con ổn định cuộc sống, yên tâm đón tết. Cùng với đó là chuẩn bị tâm thế cho việc di dời để bản làng an toàn lâu dài. Anh Phạm Bá Tiệp, phó trưởng bản Xa Mang, chậm rãi nói: “Sau bão, bà con ai cũng còn nhiều nỗi lo. Mất nương, mất lúa, có nhà phải sơ tán nhiều ngày, tết này không dám nghĩ đủ đầy, chỉ mong được ở chỗ an toàn để yên tâm làm ăn. Còn nhà, còn bản, còn nhau là mừng rồi!”.

Đường bản Xa Mang, xã Sơn Điện những ngày cuối năm yên ả trong nắng nhưng vẫn mang theo nỗi lo thường trực của người dân khi mùa mưa trở lại.

Rời Xa Mang, con đường núi đưa chúng tôi xuống xã Mường Mìn. Ở những bản vừa đi qua thiên tai, cảm giác “nợ mùa” vẫn còn đó. Và khi dòng suối Yên hiện ra, lặng lẽ chảy giữa những nếp nhà sàn của bản Yên, câu chuyện mưu sinh, giữ đất, giữ bản ở vùng cao mở sang một lát cắt khác.

Bản Yên, xã Mường Mìn quần tụ bên dòng suối Yên dài chừng 8km, nuôi sống 142 hộ dân, với 687 nhân khẩu người Thái qua bao thế hệ. Với người dân bản Yên, suối không chỉ là nguồn nước sinh hoạt, tưới tiêu, mà còn là “của để dành” chung. “Suối Yên nuôi sống cả bản làng, ai cũng coi như báu vật”, trưởng bản Vi Văn Chuôn nói. Nhờ vậy, mỗi dịp xuân về, bản làng lại rộn ràng những hội thi đánh bắt cá - một nét sinh hoạt văn hóa gắn bó từ bao đời.

Nhưng suối hiền lành ngày thường, đến mùa mưa bão lại trở thành nỗi lo thường trực. Nước từ thượng nguồn đổ về nhanh, chỉ sau một đêm mưa lớn đã dâng sát sàn nhà. Những hộ sống ven suối, sát taluy núi gần như thức trắng. Gia đình anh Lương Văn Trịnh, một trong 81 hộ dân thuộc diện di dời, đặt nhiều hy vọng vào khu tái định cư Pom Dụng để những mùa xuân sau bớt đi nỗi lo.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Mường Mìn Ngân Thị Kiệu, khu tái định cư Pom Dụng có diện tích 5,3ha, tổng vốn đầu tư hơn 33 tỷ đồng, thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đến nay, các hạng mục hạ tầng thiết yếu đã cơ bản hoàn thành, sẵn sàng bàn giao mặt bằng để người dân xây dựng nhà ở.

Trường Mầm non Sơn Điện 1 – khu Xa Mang (xã Sơn Điện) được xây dựng kiên cố sau mưa lũ, tạo điểm tựa để trẻ em vùng cao yên tâm đến lớp giữa những khó khăn còn chồng chất.

Cùng với chính quyền địa phương, Đồn Biên phòng Mường Mìn tiếp tục là điểm tựa quan trọng của bản Yên trong hành trình ổn định cuộc sống sau thiên tai. Thông qua mô hình “Bản sáng vùng biên”, cán bộ, chiến sĩ của đơn vị không chỉ đồng hành cùng bà con khắc phục hậu quả mưa lũ, mà còn góp phần làm thay đổi diện mạo bản làng. Từ hỗ trợ sinh kế, chăm lo cho học sinh khó khăn, đến trồng cây xanh, làm sân chơi cộng đồng, lắp đặt hệ thống đèn năng lượng mặt trời,... bản Yên hôm nay sáng hơn, gọn gàng hơn, khang trang hơn.

Không chỉ là ánh sáng của những con đường bản khi tết đến gần, mà còn là sự đổi thay trong nếp nghĩ, cách làm của người dân. Khi sân bản được dọn dẹp sạch sẽ, hàng rào xanh phủ kín, đèn đường thắp sáng mỗi tối, xuân về không chỉ gõ cửa từng mái nhà, mà lan tỏa trên diện mạo mới của một bản làng vùng biên đang hồi sinh sau thiên tai.

Khi Nhà nước và những người lính biên phòng chung tay cùng sự bền bỉ của Nhân dân, những bản làng từng “nợ mùa” có thêm điều kiện để những mùa xuân sau là mùa đoàn tụ, yên bình trên từng nếp nhà, triền suối, sườn núi...

Bài và ảnh: Tăng Thúy