Giữ hồn nghề truyền thống trong dòng chảy số

Từ những sản phẩm thủ công mang dấu ấn bàn tay người thợ đến yêu cầu đưa sản phẩm tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, chuyển đổi số đang mở ra hướng đi mới cho nghề truyền thống ở các làng nghề.

Người thợ ở làng nghề đúc đồng Trà Đông (xã Thiệu Trung) làm thủ công những đường nét hoa văn tinh xảo trên bề mặt khuôn đúc trống đồng.

Từ bàn tay người thợ đến không gian số

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có nhiều làng nghề gắn với lịch sử, tập quán sản xuất và đời sống của người dân địa phương. Ở làng nghề đúc đồng Trà Đông (xã Thiệu Trung), để tạo nên một sản phẩm có đường nét tinh xảo, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, pha hợp kim, tạo khuôn đến nấu đồng, rót khuôn và hoàn thiện bề mặt. Với nghề dệt chiếu cói Nga Sơn, là sự tinh tế từ khâu chọn nguyên liệu với lơi cói bản địa sợi nhỏ, thân dài, óng mượt và độ dai bền vượt trội để làm nên những sản phẩm đã đi vào tâm thức dân gian. Các cơ sở chế biến nước mắm vùng ven biển thì lưu giữ kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, ngâm ủ để tạo nên hương vị đặc trưng. Cùng với đó là nghề mộc, đan lát, chế biến nông sản và sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ ở các địa phương. Mỗi nghề có một thế mạnh riêng, góp phần tạo việc làm, thu nhập và làm nên sự phong phú của ngành nghề nông thôn trong tỉnh. Toàn tỉnh đã có 50 sản phẩm OCOP là sản phẩm của làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đạt từ 3 - 4 sao.

Để bắt nhịp với kỷ nguyên số như hiện nay, các cơ sở sản xuất làng nghề đang tích cực ứng dụng công nghệ giới thiệu thông tin về cơ sở, chất liệu, giá bán giúp khách hàng có thêm căn cứ lựa chọn. Bên cạnh đó, thông qua mạng xã hội, website hoặc các sàn thương mại điện tử, các cơ sở giới thiệu sản phẩm đến khách hàng ở nhiều địa phương, tiếp nhận yêu cầu đặt hàng và duy trì liên hệ sau khi bán. Đáng chú ý, môi trường số còn giúp cho các cơ sở kể những câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm thông qua hình ảnh, video ngắn. Khách hàng không chỉ nhìn thấy sản phẩm hoàn chỉnh, mà còn có thể tìm hiểu ý nghĩa hoa văn, lịch sử nghề và công sức của người thợ lao động thủ công.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Bá Quý ở làng nghề đúc đồng Trà Đông, chia sẻ: “Từ thực tế làm nghề, tôi nhận thấy việc đổi mới cách quảng bá, giới thiệu sản phẩm cần gắn với yêu cầu giữ gìn kỹ thuật truyền thống và nâng cao giá trị sản phẩm. Công nghệ có thể giúp sản phẩm đến gần khách hàng hơn, nhưng chất lượng, sự tinh xảo và uy tín của người thợ vẫn là yếu tố quyết định sức sống của nghề”.

Bởi vậy, chuyển đổi số không có nghĩa là thay thế cách làm nghề truyền thống bằng công nghệ. Điều cần đổi mới trước hết là phương thức giới thiệu, kết nối và tiêu thụ sản phẩm; còn những kỹ thuật làm nên bản sắc của nghề phải được gìn giữ, truyền dạy và phát huy.

Chuyển đổi số để làng nghề phát triển bền vững

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh có 31 nghề truyền thống, 31 làng nghề và 61 làng nghề truyền thống được công nhận tại 46 xã, phường. Các cơ sở sản xuất, kinh doanh trong làng nghề đạt tổng doanh thu 2.217,85 tỷ đồng, tạo việc làm cho 26.554 lao động. Qua đó cho thấy làng nghề không chỉ lưu giữ giá trị văn hóa mà còn là một bộ phận của kinh tế nông thôn, góp phần tạo việc làm và duy trì sinh kế tại chỗ cho người dân.

Dù mở ra nhiều cơ hội, chuyển đổi số vẫn là thách thức đối với không ít cơ sở sản xuất ở khu vực nông thôn trên địa bàn tỉnh. Phần lớn các cơ sở có quy mô nhỏ, thiếu vốn, thiết bị sản xuất còn đơn giản; mẫu mã chưa phong phú, sức cạnh tranh và thị trường tiêu thụ còn hạn chế. Trong khi đó, số lao động có tay nghề cao có xu hướng giảm, gây khó khăn cho việc mở rộng thị trường và lực lượng kế cận để duy trì nghề.

Theo ông Lê Bá Lương, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Thanh Hóa: “Việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là một trong những định hướng phát triển ngành nghề nông thôn giai đoạn 2026-2030 của tỉnh. Trọng tâm là ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kết hợp công nghệ mới với kỹ thuật truyền thống; đồng thời hỗ trợ các cơ sở làng nghề quảng bá, bán hàng trực tuyến, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và kết nối du lịch làng nghề”.

Từ định hướng này, việc hỗ trợ các làng nghề cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của người sản xuất. Với những hộ còn hạn chế trong quảng bá, cần hướng dẫn cách xây dựng nội dung giới thiệu, chụp ảnh và đăng tải sản phẩm. Bằng những hình ảnh, video và câu chuyện về lịch sử làng nghề, khách hàng có thể tìm hiểu trước về sản phẩm, sau đó đến tận nơi quan sát quy trình chế tác, gặp gỡ nghệ nhân và lựa chọn những món đồ phù hợp. Khi được tổ chức bài bản, hoạt động này không chỉ tạo thêm đầu ra cho sản phẩm mà còn mở ra cơ hội phát triển dịch vụ, giúp người dân có thêm nguồn thu và đưa giá trị văn hóa làng nghề đến gần hơn với công chúng.

Khi người thợ ở các làng nghề trên địa bàn tỉnh tiếp tục giữ vững tay nghề, cơ sở sản xuất chủ động đổi mới phương thức kinh doanh và chính sách hỗ trợ đi đúng nhu cầu thực tế, chuyển đổi số sẽ trở thành công cụ thiết thực để phát triển. Từ đó, những sản phẩm được làm nên bằng bàn tay và tâm huyết của người thợ không chỉ có thêm chỗ đứng trên thị trường, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, tạo sinh kế cho người dân và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Bài và ảnh: Lê Hợi