“Dày vò” hay “giày vò”?

Vua Tiếng Việt (7/11/2025) yêu cầu người chơi sắp xếp từ: “ngây/ Vò/ thơ/ phận/ dày/ chút”. Đáp án của Vua Tiếng Việt là “Dày vò chút phận ngây thơ”.

Không thấy chương trình đưa ngữ liệu vào ngoặc kép, cũng không biết ngữ liệu được trích dẫn từ đâu. Tuy nhiên, đây là câu thơ trong truyện thơ Nôm Quan Âm Thị Kính, được phiên âm và xuất bản từ hồi đầu thế kỷ XX.

Theo chuẩn chính tả từ trước tới nay thì phải viết là “Giày vò chút phận thơ ngây” mới đúng.

1. Từ nguyên của “giày”

Chữ Nôm dùng chữ hài 鞋 để ghi âm giày, bởi chữ “giày” gốc Hán do chính chữ “hài” 鞋 mà ra. Chữ giày (trong giày xéo, giày vò, giày xéo,...) lại là nghĩa phái sinh của giày trong giày dép. Bởi vậy, “giày vò” phải viết với GI mới chuẩn chính tả và đúng theo nghĩa từ nguyên.

Mối quan hệ H↔G (hài↔giày) ta còn thấy trong nhiều trường hợp như: hãn 扞↔ gàn (ngăn lại); hao 哮↔gào (rống); hào 號↔gào (thét); hận 恨↔giận; hiềm 嫌↔gườm; hiệp 協↔ giúp/giùm. Mối quan hệ giữa AI↔AY: quải 掛↔ quảy; tai 哉↔thay; trai 齋 ↔chay; trái 債↔vay; bài 排↔bày; bái 拜↔lạy; thải 汰↔sảy...

2. “Dày mỏng” và “giày vò” trong từ điển

Ngay từ cuối thế kỷ XIX, các cuốn từ điển tiếng Việt đã phân biệt rõ ràng giữa “dày” (trong “dày mỏng”) và “giày” (trong “giày vò”):

- Đại Nam quấc âm tự vị (Huình Tịnh Paulus Của, Saigon 1895) phân biệt rõ ràng giữa “dày” và “giày”, và chia làm hai mục từ: “dày: nhiều lớp, bi bít đối với tiếng mỏng”; “giày: đồ xỏ chơn mà đi cho ấm áp cùng cho sạch chơn”, “giày đạp: đạp dưới chơn, hiếp đáp, hủy hoại không coi ra sự gì”; “Đem voi về giày nhà mả: Rước lấy việc báo hại, đem người về làm hại nhà mình”.

- Từ điển Việt-Pháp (Annamite Francais - Génibrel - Saigon 1898) ghi nhận và phân biệt: “dày (Mặt dày mày dạn; Lụa dày như mo; Làm dày làm mỏng); giày (Thợ đóng giày; mang giày; giày bừa; giày đạp; giày vò; giày cho nát; giày sành đạp sỏi,...)”.

Sang thế kỷ XX:

- Việt Nam tự điển (Hội Khai trí Tiến đức - Hà Nội, 1931); Từ điển Việt Nam phổ thông (Đào Văn Tập - Sài Gòn, 1951); Việt Nam tân tự điển (Thanh Nghị - Sài Gòn, 1958); Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức - Sài Gòn 1967); Từ điển tiếng Việt (Văn Tân chủ biên - Hà Nội, 1967) đều phân biệt rõ ràng giữa “dày” (dày mỏng) và “giày” (giày vò).

Thế kỷ XXI.

Một số người có dẫn Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên - NXB Hồng Đức, 2016), mục “dày1”, hướng dẫn xem “giày2”. Mục “giày2” giảng: “đg: Giẫm đi giẫm lại nhiều lần cho nát ra. Lấy chân giày nát”. Theo đây, từ điển có ghi nhận “giày” (còn được viết là “dày”) với nghĩa là “giẫm đi giẫm lại”, nhưng chuyển chú, với quy ước là hướng độc giả chọn cách viết chuẩn chính tả hơn là “giày”.

Trong thực tế, có hai cuốn Từ điển tiếng Việt đều do Hoàng Phê chủ biên:

1. Từ điển tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên (sau đây tạm gọi là bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ). Đây là cuốn cũ (xuất bản lần đầu 1983, tái bản năm 1988. Sau đó, sách được sửa chữa bổ sung 2 lần (lần đầu năm 1996, và lần sau năm 2000).

2. Từ điển tiếng Việt - Trung tâm Từ điển học Vietlex - Hoàng Phê chủ biên (tạm gọi là bản Hoàng Phê-Vietlex). Bản này, sau khi GS Hoàng Phê thành lập Trung tâm Từ điển học Vietlex (1993), thì đến 1999, ông cùng các cộng sự bắt tay vào biên soạn bộ mới, đến năm 2007, thì xuất bản lần đầu.

Điều đáng chú ý, là ngay trong lần xuất bản đầu tiên, Hoàng Phê-Vietlex đã bỏ mục “dày1”, hướng dẫn xem “giày2”, và thay vào đó là dành hai mục riêng biệt cho “dày” và “giày”, cũng như phân biệt rõ ràng giữa “dày” (dày mỏng) và “giày” (giày xéo, giày vò), với ví dụ và trích dẫn ngữ liệu tương ứng.

Đây là lý do tại sao nhiều người ngạc nhiên bởi cũng là Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, nhưng cuốn họ có trong tay, lại phân biệt rất rõ ràng giữa “dày” (dày mỏng) và “giày” (giày vò), chứ không thấy chỗ nào dày/giày “lưỡng khả”.

Như vậy, trước những đổi thay trong thực tế, cũng như yêu cầu chuẩn hóa chính tả tiếng Việt, trong bản Hoàng Phê-Vietlex, GS Hoàng Phê đã không ghi nhận “dày1”, hướng dẫn xem “giày2”, như bản cũ Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ nữa. Đây là cách làm đúng, có thể nói là sửa chữa một trong những mục từ bất hợp lý của bản cũ.

Mẫn Nông (CTV)