Chuyện về hạt nếp Cay Nọi xứ Thanh

Những ngày cuối tháng 10, trên những thửa ruộng ở bản Sại, xã Tam Lư, niềm vui được mùa hiện rõ trên gương mặt người nông dân. Sau hơn 5 tháng chăm sóc, những bông lúa nếp Cay Nọi đã đến kỳ thu hoạch, mang theo hy vọng về một hướng phát triển mới trên đồng đất vùng cao. Nhìn những hạt lúa vàng óng, tôi chợt nghĩ, phía sau một vụ mùa thuận lợi có thể là câu chuyện lớn hơn: Làm thế nào để những giá trị bản địa trở thành nguồn lực giúp đồng bào miền núi cải thiện sinh kế, thoát nghèo?

Vụ đầu tiên tại Tam Lư, mô hình trồng nếp Cay Nọi theo hướng hữu cơ được triển khai trên diện tích 12ha, thu hút 145 hộ dân tham gia, năng suất ước đạt 56 - 58 tạ/ha. Gạo nếp có độ dẻo mềm, hương thơm tự nhiên, giá bán khoảng 35.000 - 50.000 đồng/kg. Những tín hiệu ban đầu cho thấy tiềm năng của một giống lúa phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương.

Nhưng để niềm vui được mùa trở nên lâu dài, điều cần quan tâm đó là nâng tầm giá trị hạt gạo.

Thực ra, Thanh Hóa đã có kinh nghiệm phát triển nếp Cay Nọi tại Quang Chiểu, huyện Mường Lát trước đây. Với vùng trồng tập trung và sản phẩm gạo được công nhận OCOP 3 sao, giống lúa từng gắn bó với bữa ăn thường ngày của đồng bào đã bước ra thị trường. Kinh nghiệm ấy cho thấy, sản vật quê hương hoàn toàn có thể trở thành hàng hóa có giá trị nếu được tổ chức sản xuất, xây dựng liên kết và tìm kiếm đầu ra phù hợp.

Nhìn sang nếp Tú Lệ ở vùng Tây Bắc, có thể nhận ra rằng sức sống của một đặc sản không chỉ nằm trong hương vị, mà còn được bồi đắp từ câu chuyện vùng đất, văn hóa và con người. Bài học cho nếp Cay Nọi không phải là đi theo một khuôn mẫu có sẵn, mà là tìm ra bản sắc riêng của hạt gạo xứ Thanh. Đó là giống lúa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, là tri thức canh tác của đồng bào, là hương vị gắn với những nếp nhà và phong tục bản địa.

Muốn làm được điều ấy, Tam Lư có lẽ cần bắt đầu từ việc bảo tồn nguồn giống, chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu phù hợp và phát huy vai trò của HTX trong kết nối nông dân với doanh nghiệp. Bao bì, truy xuất nguồn gốc, quảng bá và các kênh phân phối hiện đại cũng cần được quan tâm. Quan trọng hơn, phát triển thương hiệu không thể chỉ dừng ở tên gọi hay chứng nhận OCOP, mà phải tạo được niềm tin của người tiêu dùng và bảo đảm người sản xuất được hưởng phần giá trị xứng đáng. Nhà nước cần đồng hành bằng chính sách hỗ trợ kỹ thuật, xúc tiến thương mại và cơ chế liên kết minh bạch; người dân phải thực sự là chủ thể của chuỗi giá trị ấy.

Bởi suy cho cùng, thành công của nếp Cay Nọi là từ hạt lúa ấy, người dân có thêm việc làm, thu nhập ổn định hơn, người trẻ có thêm động lực gắn bó với quê hương. Xa hơn, khi được kết nối với văn hóa ẩm thực và du lịch cộng đồng, nếp Cay Nọi còn có thể mở ra những sinh kế mới. Khi hạt nếp Cay Nọi có được chỗ đứng vững chắc trên thị trường, điều đọng lại không chỉ là thương hiệu của một sản phẩm, mà còn là niềm tin của người dân vào chính tài nguyên quê hương mình.

Nguyễn Hường