Khoa học công nghệ: Bước tiến từ phong trào đến chiều sâu

Trong một thời gian dài, khoa học và công nghệ (KH&CN) thường được nhắc đến như một lĩnh vực chuyên môn hẹp, gắn với phòng thí nghiệm, giảng đường hay những báo cáo học thuật. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, cách tiếp cận đối với KH&CN đã thay đổi rõ rệt. Không còn là câu chuyện “có cũng được, không có cũng xong”, KH&CN ngày càng được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, trở thành nền tảng cho đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và chất lượng cuộc sống.

Các trí thức khoa học công nghệ tiêu biểu năm 2025 được tôn vinh.

Sự thay đổi ấy trước hết thể hiện ở nhận thức. Từ Trung ương đến địa phương, KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được xác định là khâu đột phá quan trọng. Hàng loạt nghị quyết, chương trình hành động được ban hành, không chỉ dừng ở định hướng chung mà đi sâu vào các lĩnh vực cụ thể: phát triển nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến - chế tạo, bảo vệ môi trường, y tế, giáo dục và quản lý xã hội. Khi KH&CN trở thành “ngôn ngữ chung” trong hoạch định chính sách, vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học cũng được nhìn nhận đầy đủ và thực chất hơn.

Thực tiễn tại Thanh Hóa cho thấy rõ bước chuyển này. Nếu như trước đây, hoạt động KH&CN chủ yếu được biết đến thông qua các phong trào thi đua, hội thi sáng tạo kỹ thuật, thì nay đã mở rộng sang các hoạt động tư vấn, phản biện, tham vấn chính sách, gắn trực tiếp với những vấn đề lớn của tỉnh. Năm 2025, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật đã thực hiện thành công 10/10 nhiệm vụ do UBND tỉnh giao, đạt tỷ lệ 100% kế hoạch, nhiều báo cáo phản biện được đánh giá cao và trở thành căn cứ quan trọng để hoàn thiện các đề án, chương trình phát triển kinh tế - xã hội.

Điều đáng chú ý là KH&CN không còn “đứng ngoài” đời sống, mà đã đi thẳng vào những điểm nghẽn của thực tiễn. Từ câu chuyện ô nhiễm môi trường trong sản xuất nông nghiệp, thiếu hụt lao động chất lượng cao, đến các vấn đề về quy hoạch đô thị, quản lý tài nguyên nước hay phát triển kinh tế, vai trò tham vấn của đội ngũ trí thức ngày càng rõ nét. Những hội thảo khoa học, diễn đàn chuyên đề không chỉ để trao đổi học thuật, mà nhằm tìm lời giải cho những bài toán cụ thể đang đặt ra với địa phương.

Cùng với chiều sâu chính sách, KH&CN cũng từng bước khẳng định giá trị trong sản xuất và đời sống. Hàng loạt tiến bộ kỹ thuật được chuyển giao tới cơ sở, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường và y tế. Thông qua các chương trình tập huấn, hội thảo, chuyển giao kỹ thuật đã có hàng trăm lượt cán bộ, hội viên và người dân được tiếp cận trực tiếp với các mô hình, giải pháp mới, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và rủi ro cho người dân.

Phong trào sáng tạo kỹ thuật vẫn được duy trì, nhưng đã có sự thay đổi về chất. Thay vì chạy theo số lượng, các cuộc thi, giải thưởng ngày càng chú trọng đến tính ứng dụng và hiệu quả xã hội. Riêng Hội thi Sáng tạo kỹ thuật cấp tỉnh giai đoạn 2024-2025 đã tiếp nhận 90 công trình, giải pháp, lựa chọn trao 46 giải và giới thiệu 19 giải pháp tham gia hội thi toàn quốc. Đặc biệt, một số giải pháp đã đạt giải cao tại các cuộc thi, triển lãm khoa học - kỹ thuật quốc tế, cho thấy năng lực sáng tạo của đội ngũ trí thức, kỹ sư, học sinh Thanh Hóa đang dần tiệm cận trình độ khu vực và quốc tế.

Một điểm nhấn khác trong bước chuyển từ phong trào sang chiều sâu là công tác tôn vinh trí thức. Trong năm 2025, đã có 19 trí thức KH&CN tiêu biểu được tôn vinh; 3 tập thể và 11 cá nhân được Chủ tịch UBND tỉnh tặng Bằng khen. Việc ghi nhận, khen thưởng kịp thời các nhà khoa học, kỹ sư, trí thức có đóng góp thiết thực không chỉ mang ý nghĩa động viên, mà còn góp phần tạo môi trường thuận lợi để trí thức yên tâm cống hiến. Khi trí thức được lắng nghe, được trao cơ hội tham gia vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách, KHCN mới thực sự phát huy được vai trò dẫn dắt phát triển.

Dẫu vậy, nhìn thẳng vào thực tế, quá trình đi vào chiều sâu của KH&CN vẫn còn không ít thách thức. Một bộ phận tổ chức KHCN hoạt động chưa đồng đều; việc thu hút trí thức trình độ cao còn khó khăn; nguồn lực dành cho nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ vẫn còn hạn chế. Ở một số nơi, KHCN chưa thực sự trở thành nhu cầu tự thân của doanh nghiệp và người dân, mà vẫn trông chờ vào hỗ trợ từ Nhà nước. Những hạn chế này đòi hỏi phải có cách tiếp cận bền bỉ, lâu dài và đồng bộ hơn.

Tuy nhiên, trong bức tranh chung, xu hướng chuyển động là rõ ràng và tích cực. KH&CN đang dần thoát khỏi cách làm phong trào, hình thức, để khẳng định vai trò là nền tảng tri thức cho phát triển. Khi KH&CN gắn chặt hơn với thực tiễn, với những vấn đề “nóng” của đời sống kinh tế - xã hội, giá trị của nó sẽ được nhận diện rõ ràng hơn, bằng chính những thay đổi cụ thể trong sản xuất và đời sống.

Bước tiến của KH&CN từ phong trào đến chiều sâu là quá trình không dễ dàng, đòi hỏi sự kiên trì trong nhận thức, chính sách và tổ chức thực hiện. Nhưng đó là con đường tất yếu để KH&CN thực sự trở thành động lực phát triển. Khi trí thức được trao niềm tin, khi sáng tạo gắn với nhu cầu thực tiễn và khi hiệu quả xã hội được đặt lên hàng đầu, KH&CN sẽ là nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững.

Bài và ảnh: Trường Giang