Khi những “dòng nước chết” hồi sinh giữa lòng thành phố

Trong nhiều thập kỷ của thế kỷ 20, sự phát triển đô thị và công nghiệp đã biến nhiều dòng sông chính qua các đô thị lớn thành những dòng nước ô nhiễm, bồi lắng. Tuy nhiên, từ những năm 1990 - 2000 trở đi, nhiều thành phố trên thế giới đã khởi động các dự án phục hồi sông quy mô lớn, kết hợp kỹ thuật hiện đại với tái tự nhiên hóa, tạo ra không gian sinh thái, tăng đa dạng sinh học và nâng cao chất lượng sống đô thị.

Sông Mapocho- Hồi sinh giữa lòng Santiago. Ảnh: The Guardian.

Sông Mapocho, dòng sông chảy qua thủ đô Santiago của Chile, từng là biểu tượng của ô nhiễm và suy thoái môi trường, đang dần được hồi sinh sau nhiều năm nỗ lực cải thiện chất lượng nước, phục hồi đa dạng sinh học và chuyển đổi thành một hệ sinh thái xanh trong lòng đô thị. Trong quá khứ, Mapocho thường được mô tả như một “dòng nước chết” chảy qua trung tâm Santiago - đầy rác thải, không có thảm thực vật hay động vật, và gây mùi khó chịu vì nước thải hộ gia đình và công nghiệp đổ thẳng vào dòng sông.

Tuy nhiên, sau nhiều năm phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, toàn bộ lượng nước thải xả vào Mapocho đã được xử lý trước khi chảy vào sông. Theo Quỹ Mapocho Vivo, trong một đoạn sông ngắn hiện nay đã ghi nhận sự trở lại của nhiều loài như cá trê nhỏ, một chỉ dấu rõ ràng cho thấy nước sông đã đạt chất lượng tốt hơn đáng kể so với trước.

Một bước ngoặt quan trọng vừa được ghi nhận: Bộ Môi trường Chile chính thức công nhận sông Mapocho là vùng đất ngập nước đô thị. Quyết định này bảo vệ hơn 600–647 ha dọc theo 16 cộng đồng trong Vùng Đô thị Santiago, bao gồm cả các khu vực như Lo Barnechea, Maipú và Providencia, tạo hành lang pháp lý để duy trì và tăng cường giá trị sinh thái của sông.

Giới chức địa phương nhấn mạnh rằng hành động này không chỉ bảo tồn môi trường mà còn đem lại nhiều lợi ích đa chiều: giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt, điều hòa nhiệt độ đô thị, và cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật – hiện có hơn 80 loài (bao gồm cả loài đặc hữu và bản địa) tồn tại trong khu vực được bảo vệ.

Quá trình phục hồi của sông Mapocho là nỗ lực chung của nhiều bên. Mapocho Vivo và các tổ chức cộng đồng đã đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục, tái trồng rừng ven sông và khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường, giúp kết nối cư dân với hệ sinh thái tự nhiên ngay trong lòng đô thị.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng phục hồi sông Mapocho có ý nghĩa lớn cho môi trường đô thị. Kênh nước sạch giúp hấp thụ CO2, giảm nhiệt độ nội đô, kiểm soát lũ lụt và tạo môi trường sống cho nhiều loài. Sự thay đổi này không chỉ mang lại lợi ích sinh thái mà còn tạo ra các không gian công cộng phục vụ người dân như công viên ven sông, đường đi bộ, và khu vui chơi – điều từng không thể mường tượng khi sông còn bị ô nhiễm nặng.

Cheonggyecheon- Biến cao tốc thành hành lang xanh. Ảnh: National Geographic.

Tại Seoul, suối Cheonggyecheon từng bị chôn vùi dưới tuyến đường cao tốc trên cao- biểu tượng của thời kỳ phát triển công nghiệp nhanh chóng. Ô nhiễm và bê tông hóa khiến dòng suối mất hoàn toàn giá trị sinh thái. Giai đoạn 2003–2005, chính quyền thành phố quyết định tháo dỡ cao tốc, khôi phục dòng chảy dài gần 6 km, cải tạo bờ kè và xây dựng không gian đi bộ hai bên. Sau khi hoàn thành, khu vực này trở thành một hành lang xanh sôi động giữa trung tâm Seoul. Nhiệt độ khu vực giảm, chất lượng không khí cải thiện và nhiều loài động thực vật quay trở lại. Cheonggyecheon hiện được xem là hình mẫu quốc tế về quy hoạch đô thị lấy con người và môi trường làm trung tâm.

Giữa thế kỷ 20, sông Thames ở London từng bị coi là “không còn sự sống” do ô nhiễm nghiêm trọng. Từ những năm 1980, chính phủ Anh đầu tư mạnh vào hệ thống xử lý nước thải và cải tạo hạ tầng cống ngầm.

Sau nhiều thập kỷ kiên trì, Thames đã trở lại với hơn 125 loài cá cùng hệ sinh thái phong phú. Dòng sông không chỉ hồi sinh về mặt sinh thái mà còn trở thành trục văn hóa – du lịch quan trọng, góp phần xây dựng hình ảnh London là một đô thị ven sông xanh và bền vững.

Sông Seine -Làm sạch để kết nối cộng đồng. Ảnh: The New York Times.

Dù đôi khi không được coi là “tái sinh hoàn chỉnh”, dòng sông Seine ở Paris là một dự án cải tạo môi trường quan trọng ở Châu Âu: chính quyền Paris đang đầu tư hàng tỷ euro để giảm thiểu nước thải chưa qua xử lý, ngăn tràn bùn và cho phép một số khu vực sông đạt đủ tiêu chuẩn để bơi công cộng và tổ chức sự kiện Olympic. Đây là minh chứng cho cách các đô thị giàu lịch sử đối mặt với thách thức hồi sinh sông: kết hợp kỹ thuật quy hoạch hiện đại với mục tiêu môi trường và cộng đồng.

Sông Riachuelo - Cuộc cải tạo quy mô lớn tại Nam Mỹ. Ảnh: Al Jazeera.

Tại Buenos Aires, sông Riachuelo từng nằm trong nhóm ô nhiễm nặng nhất khu vực. Chính phủ Argentina triển khai dự án cải tạo nhiều giai đoạn, bao gồm hệ thống thu gom và xử lý nước thải hiện đại, xây dựng đường hầm ngầm lớn và chỉnh trang không gian ven sông.

Dù còn nhiều thách thức, dự án đã góp phần cải thiện chất lượng nước và điều kiện sống của cộng đồng xung quanh, đặt nền móng cho sự phục hồi lâu dài.

Có thể thấy, điểm chung của các dự án từ Santiago, Seoul đến London hay Paris là sự thay đổi trong tư duy phát triển: sông không còn bị xem là kênh thoát nước hay không gian phụ trợ, mà là tài sản sinh thái và văn hóa cốt lõi của đô thị.

Các dự án tái sinh sông ngòi trên thế giới là minh chứng rõ rệt rằng phục hồi tự nhiên không chỉ cải thiện môi trường mà còn nâng cao chất lượng sống đô thị và tạo ra giá trị mới cho cộng đồng. Mỗi dự án đều phản ánh cách mà con người có thể kết hợp giữa quy hoạch đô thị hiện đại, kỹ thuật môi trường và tôn trọng tự nhiên để biến những dòng nước ô nhiễm trước đây thành những “trái tim xanh” của thành phố tương lai.

Thu Uyên