Điểm tựa thầm lặng của người khiếm thị

Người khiếm thị thiệt thòi về ánh sáng, nhưng không thiệt về quyền. Chỉ là những quyền ấy nhiều khi bị che khuất bởi thủ tục rườm rà, định kiến và cả nỗi ngại ngần khi bước ra ngoài. Với họ, mỗi lần ra đường là một lần vượt chướng ngại - từ bậc thềm, ổ gà, đến những cái bẫy tinh vi trên môi trường số. Trong hành trình ấy, pháp luật như một “lan can” vững: lặng lẽ, nhưng đủ chắc để họ học nghề, đi làm, hưởng đúng chính sách và tự bảo vệ mình.

Buổi sinh hoạt, trao đổi thông tin tại Hội Người mù xã Triệu Sơn. Ảnh: Tăng Thúy

Đừng ký vội - đừng tin vội - hãy hỏi lại

Một buổi sáng, căn phòng nhỏ của Hội Người mù xã Triệu Sơn không ồn ào nhưng có nhịp lao động rất rõ. Người bóc phôi tăm, người đóng gói, người ngồi dò từng ký tự chữ nổi Braille. Đây không chỉ là nơi làm việc, mà là nơi người ta học cách vượt qua số phận bằng đôi tay của mình. Anh Lê Sỹ Anh, Chủ tịch Hội Người mù xã Triệu Sơn, vừa là thầy giáo dạy chữ nổi, vừa là người được hội viên tìm đến khi vướng giấy tờ, quyền lợi. Anh chia sẻ: “Người mù không thiếu nghị lực nhưng thiếu thông tin, thiếu kỹ năng, thiếu chỗ hỏi han nên dễ bị đẩy vào thế yếu. Điều họ cần không chỉ là trợ cấp, mà là một con đường để tự đứng vững: Có nghề, có việc và hiểu luật".

Anh Sỹ Anh không mù bẩm sinh. Năm 5 tuổi, sau một lần bị ngã, anh mất thị lực. Hai năm ròng, bố mẹ chở anh xuống Hội Người mù tỉnh học chữ nổi. Tốt nghiệp THPT, anh quyết học đại học dù gia đình lo lắng. Anh chọn ngành luật vì người yếu thế mà không hiểu luật, gặp chuyện rất dễ thiệt thòi. Thiếu giáo trình chữ nổi, nhiều phần phải nhờ bạn đọc, thầy cô giảng thêm, rồi tự ép mình vào kỷ luật học tập nghiêm ngặt, năm 2012 anh đã tốt nghiệp cử nhân luật, Đại học Luật Hà Nội.

Ở Triệu Sơn, hội người mù duy trì khoảng 15 lao động tập trung làm tăm, tẩm quất và mở lớp xóa mù chữ Braille, dạy nghề cho hội viên. Trong các nghề đang duy trì, làm tăm tre được tổ chức khá bài bản, mỗi năm tiêu thụ khoảng 1 tấn, nhưng đầu ra vẫn bấp bênh. “Người mù làm ra sản phẩm bằng công sức thật nếu có thêm đơn vị tiêu thụ ổn định, hội viên sẽ bớt chật vật”, anh Sỹ Anh trăn trở.

Đáng lo hơn là những cú lừa nhắm vào người khiếm thị. Theo anh Sỹ Anh, người sáng mắt còn bị lừa, huống chi người khiếm thị, họ không nhìn được số tài khoản, không kiểm tra được link thật, giả và chỉ cần chậm một nhịp là mất tiền.

Anh kể có hội viên nhận cuộc gọi mời vay vốn “ưu đãi”, thủ tục đơn giản, giải ngân nhanh. Đầu dây bên kia xưng bên hỗ trợ tài chính, đọc vanh vách thông tin cá nhân rồi hướng dẫn tải ứng dụng. Đến đoạn quyết định, họ thúc đọc mã OTP để hoàn tất giải ngân. Chỉ một mã OTP thôi, tiền trong tài khoản có thể “bốc hơi” trong vài phút. May mắn, hội viên kịp gọi cho anh để hỏi lại. Anh nhấn mạnh: “Phải dừng ngay. Không cung cấp OTP. Không chuyển khoản “phí hồ sơ”. Không xác nhận bất cứ thứ gì khi chưa hiểu rõ.”

Từ những vụ việc như vậy, hội người mù nhắc hội viên nguyên tắc dễ nhớ: “Ba không - một gọi”. Ba không: không đọc OTP, không chuyển tiền trước, không bấm link lạ. Một gọi: gọi ngay cho người tin cậy khi thấy bất thường. Với người khiếm thị, đó là cách giữ lại mồ hôi nước mắt của mình. Pháp luật đôi khi bắt đầu từ một câu nhắc đúng lúc: đừng ký vội - đừng tin vội - hãy hỏi lại.

Bảo vệ từ sớm, từ xa

Với người khiếm thị, thiếu thông tin pháp luật đôi khi nguy hiểm không kém thiếu thu nhập: sai một bước trong thủ tục trợ cấp, BHYT, vay vốn; hoặc tin nhầm một lời hứa qua điện thoại là có thể mất sạch tiền dành dụm. Vì vậy, ngoài dạy nghề, tạo việc làm, các cấp hội người mù trong tỉnh còn làm một việc âm thầm nhưng rất quan trọng: đưa pháp luật đến gần hội viên theo cách dễ hiểu nhất. Nhiều buổi phổ biến pháp luật không ở hội trường, mà là những cuộc trò chuyện nhỏ, “cầm tay chỉ việc”: nhận diện cuộc gọi lừa đảo; nguyên tắc dùng OTP; giấy tờ nào giữ bản gốc; thủ tục nào cần người tin cậy đi cùng... Những điều tưởng vụn vặt ấy lại chính là hàng rào ngăn rủi ro. Trong chuyển đổi số, hội coi việc hướng dẫn hội viên dùng điện thoại thông minh, phần mềm hỗ trợ, mạng xã hội... là một cách “trao quyền”: biết công nghệ để tự kiểm tra thông tin, đọc cảnh báo, nhắn cán bộ hội khi gặp việc bất thường...

Hiện Hội Người mù tỉnh có 3.026 hội viên, khoảng 50% sử dụng được điện thoại thông minh. Từ năm 2015 đến nay, hội đã tập huấn công nghệ thông tin cho gần 1.000 cán bộ, hội viên, học sinh khiếm thị; tặng nhiều máy tính về cơ sở và 100 điện thoại thông minh cho hội viên khó khăn. Hội xác định tẩm quất và tăm tre là nghề mũi nhọn; ước tính có hơn 300 lao động có việc làm thường xuyên, thu nhập trên 3 triệu đồng/người/tháng, tổng doanh thu lao động sản xuất tập trung nhiệm kỳ đạt gần 93 tỷ đồng. Bà Nguyễn Thị Mạo, Phó Chủ tịch Hội Người mù tỉnh Thanh Hóa, chia sẻ: “Người khiếm thị không cần thương hại. Điều họ cần là cơ hội và một môi trường tử tế để sống bằng lao động của mình”.

Nhưng nếu chỉ trông vào nỗ lực nội bộ của hội thì chưa đủ. Người khiếm thị cần một hệ sinh thái tử tế hơn, đầu ra sản phẩm ổn định, dịch vụ tẩm quất được quản lý để người làm ăn nghiêm túc không bị “vạ lây”, kênh phổ biến pháp luật phù hợp (âm thanh, hướng dẫn dễ hiểu, trợ giúp pháp lý lưu động). Pháp luật chỉ thực sự là điểm tựa khi nó rời khỏi trang giấy để đến đúng nơi cần đến: một cuộc tư vấn đúng lúc, một lớp học kỹ năng số, một thủ tục hành chính được hướng dẫn rõ ràng và tử tế.

Tăng Thúy