Xuân về trên bản làng Khơ Mú

Bản Lách, xã Mường Chanh nằm lọt thỏm trong một thung lũng, vây quanh bởi núi đồi trùng điệp, cách lế với bên ngoài. Muốn vào bản, phải băng qua một dòng suối - chứng nhân cho hành trình khát vọng của bản - suối Lách.

Một góc bản Lách nhìn từ trên cao.

Hơn 30 năm về trước, những người Khơ Mú đầu tiên đã đến với mảnh đất này, sau một chặng đường du canh du cư qua bao rừng núi. Thất học, đói nghèo, hủ tục bủa vây, khiến cuộc sống trở nên gieo neo vất vả... Đã có lúc, người Khơ Mú bản Lách muốn rời đi, như các thế hệ cha ông mình, để tìm kiếm một vùng đất khác. Thế nhưng, mảnh đất lành này, bằng một cách nào đó, đã níu chân họ lại. Để rồi, hôm nay, bản làng nghèo đói năm xưa đang hân hoan chuyển mình trong một mùa xuân mới...

Từ quá khứ đói nghèo...

Buổi tối đầu năm, trời se lạnh. Đón khách phóng viên “từ dưới tỉnh lên”, bí thư chi bộ kiêm trưởng bản Lương Văn Phành đốt một bếp lửa dưới chân nhà sàn. Trong ánh sáng bập bùng, già làng Hà Văn Khấm kể cho phóng viên và các thế hệ con cháu trong bản câu chuyện về những tháng ngày gian nan, đói khổ của người Khơ Mú.

Trước đây, hầu hết người Khơ Mú sống cuộc đời du canh du cư, lang thang khắp những cánh rừng. Gặp một vùng đất tốt, họ dừng lại, dựng lán dựng lều, rồi đốt rừng, lấy đất làm nương rẫy. Khi ruộng nương bạc phếch, cạn kiệt mỡ màu, họ lại ra đi tìm vùng đất mới. Trước mắt người Khơ Mú lúc ấy, chỉ là những cánh rừng nối tiếp nhau, trong hành trình bất định, không nhìn thấy tương lai.

Năm 1992, 7 hộ dân Khơ Mú đầu tiên tìm đến bản Lách. Thấy vùng đất này có núi đồi bao quanh, có dòng suối chảy qua, lại thêm đất đai màu mỡ, họ quyết định dừng lại dựng nhà. Lúc đó, cả bản hầu như không ai biết chữ, tình trạng mê tín dị đoan và hôn nhân cận huyết diễn ra phổ biến. Mỗi khi ốm đau bệnh tật hay gặp khó khăn trong cuộc sống, người dân lại tìm đến thầy cúng, với mong muốn tiêu trừ, gạt bỏ tai ương.

Nhưng, ngay từ thời điểm ấy, chính quyền địa phương đã tạo điều kiện giúp dân cất nhà, khai hoang canh tác và bài trừ hủ tục, mê tín dị đoan. Tiếng lành đồn xa, từ 7 hộ dân đầu tiên, những người Khơ Mú đang lang thang ở những cánh rừng khác cũng tìm về. Bản Lách dần trở nên đông đúc...

...đến sự "thay da đổi thịt"

Bây giờ, đường bê tông đã vào đến tận thang gác từng nhà trong bản Lách. Những mái nhà sàn vững chãi mọc lên. Nhiều căn nhà khang trang, bề thế, đầy đủ vật dụng sinh hoạt hiện đại. Mỗi buổi chiều, trẻ em thường tụ tập chơi đùa ở khu vực nhà văn hóa bản. Tiếng cười nói ríu rít, rộn ràng, vang vọng khắp một dải núi đồi biên viễn.

Từ 7 hộ với vài chục nhân khẩu ban đầu, sau hơn 3 thập kỷ định cư, bản Lách đã có 56 hộ với gần 300 nhân khẩu, trong đó có một hộ người Mường, còn lại là người Khơ Mú.

Ở Thanh Hóa, đồng bào Khơ Mú chỉ có khoảng 1.000 người, sống tập trung tại bản Lách và bản Đoàn Kết (xã Mường Lát). Trong suốt những năm qua, tỉnh Thanh Hóa đã quan tâm, dành nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi cho đồng bào các dân tộc thiểu số, đặc biệt là đồng bào Khơ Mú. Trong đó, đề án “Ổn định đời sống và phát triển kinh tế - xã hội đồng bào Khơ Mú tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020” và Nghị quyết số 11 ngày 29/9/2022 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Thanh Hóa về xây dựng và phát triển huyện Mường Lát (cũ) đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã tạo ra những luồng gió mới, góp phần làm đổi thay bản Lách, nhất là trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng, đường giao thông nối bản và tạo sinh kế cho người dân.

Đồn Biên phòng Quang Chiểu, Hội LHPN tỉnh và các lực lượng chức năng thường xuyên phối hợp với địa phương tuyên truyền, phổ biến các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, kiến thức pháp luật về hôn nhân gia đình, an ninh biên giới, tổ chức các lớp học xóa mù chữ, hướng dẫn, hỗ trợ người dân phát triển kinh tế.

“Bà con dân bản được quan tâm, cảm thấy ấm lòng, nên chăm lo sản xuất, ổn định đời sống. Bây giờ, ngoài canh tác nông nghiệp, bà con còn tích cực đi xuất khẩu lao động. Cả bản có gần 30 người đang lao động ở nước ngoài, chủ yếu là Đài Loan, Nhật Bản...” - Bí thư chi bộ, trưởng bản Lương Văn Phành chia sẻ.

Trước năm 2016, 100% hộ dân bản Lách đều là hộ nghèo, tình trạng thiếu ăn diễn ra thường xuyên. Năm 2024, bản còn 7 hộ nghèo và đến thời điểm hiện tại, chỉ còn 2 hộ. Đặc biệt, cuối năm 2024, bản Lách đã về đích NTM...

Phụ nữ bản Lách canh tác lúa nước trên ruộng bậc thang.

Già làng Hà Văn Khấm phấn khởi chia sẻ: "Trước đây đời sống của bà con trong bản vất vả lắm. Nhờ ơn Đảng, Nhà nước quan tâm, nâng cao hiểu biết, cho trẻ em đi học, lại có chính sách xuất khẩu lao động, cuộc sống của bà con cải thiện nhiều. Không ai nghĩ bản Lách sẽ có ngày hôm nay...".

Nhân lên những ước mơ...

Cuộc sống đổi thay, giờ đây, người Khơ Mú bản Lách không chỉ mơ giấc mơ no ấm, mà còn mơ cả giấc mơ tri thức. Và câu chuyện về hành trình vượt khó của thầy giáo Cút Văn Sao, từ lâu đã trở thành tấm gương cho những đứa trẻ sinh ra từ bản làng này.

Gần 30 năm về trước, khi vượt qua những chặng đường rừng quanh co để đến lớp, Cút Văn Sao chưa bao giờ nghĩ mình là người mở lối. Anh chỉ có một ước mong giản dị, đó là tìm chữ để thoát nghèo.

Lúc ấy, trước mặt và sau lưng cậu bé Sao chỉ có núi đồi trùng điệp. Con đường mòn nhỏ bé, chênh vênh duy nhất dẫn ra khỏi bản, cũng chính là con đường đến lớp của Sao. Người lớn lo lên nương lên rẫy, chỉ mong kiếm đủ cơm ăn áo mặc. Không mấy ai quan tâm đến chuyện học hành. Cũng bởi vậy, hành trình đi học của Sao không chỉ gập ghềnh, xa xôi, mà còn trắc trở bởi đói nghèo vây bủa.

Khi Cút Văn Sao học xong tiểu học, hầu hết bạn bè đã bỏ học. Lên bậc THCS, vì không có điểm lẻ trong bản, anh phải khăn gói, đi bộ ra trung tâm xã. “Đến năm lớp 7, lớp 8, hình như bạn bè cùng trang lứa đã nghỉ hết, không còn ai đến trường cùng tôi” - Thầy giáo Cút Văn Sao chia sẻ.

Càng lên cao, đường đi học càng xa, khó khăn càng chồng chất. Cút Văn Sao vẫn kiên định bước trên con đường ấy, với niềm tin duy nhất, cứ đi rồi sẽ đến đích. Và rồi, anh trở thành người Khơ Mú đầu tiên của bản Lách học xong đại học.

Gần 20 năm qua, thầy giáo Cút Văn Sao đã thực hiện được ước mơ thuở nhỏ, trở về gieo chữ trên quê hương. Anh là một trong 4 giáo viên của điểm lẻ Chai - Lách, Trường Tiểu học Mường Chanh. Theo gương thầy giáo Sao, giờ đây, 100% trẻ trong độ tuổi của bản Lách được đến trường. Bản đã có một số người học lên cao đẳng, đại học.

Câu chuyện tìm chữ của thầy giáo Cút Văn Sao không chỉ giúp anh thực hiện ước mơ cho riêng mình, mà còn góp phần thay đổi suy nghĩ về sự học của bà con dân bản, truyền cảm hứng cho những đứa trẻ người Khơ Mú, để các em có thêm quyết tâm vượt khó, thực hiện ước mơ.

Hơn 3 thập niên, một hành trình của ý Đảng, lòng dân gắn bó, của nỗ lực vượt khó và niềm tin nội tại mạnh mẽ đã đưa bản làng Khơ Mú từ tận cùng nghèo đói trở nên khởi sắc, “đổi thịt thay da”. Khó khăn, vất vả vẫn còn đó. Những âu lo cũng chưa qua hết. Nhưng một mùa xuân mới đã trở về. Và, giữa bản làng Khơ Mú nơi biên viễn, dòng suối Lách vẫn chảy róc rách, thì thầm kể câu chuyện về khát vọng vươn lên...

Bài và ảnh: An Thư