Những “trạm dừng chân của ký ức” trong lòng nông thôn hiện đại

Theo bước thiên di của thời gian, giữa nhịp sống hiện đại, sôi động mà có phần gấp gáp, những hình ảnh cây đa, giếng nước, sân đình hiện hữu như “tài sản tinh thần” quý giá, không chỉ gợi nhắc lịch sử - văn hóa truyền thống làng mà còn đong đầy ký ức, hoài niệm đẹp về ngày xưa cũ...

Giếng cổ - “con mắt” của làng.

Với nhiều thế hệ người dân nông thôn Việt, hình ảnh cây đa, giếng nước, sân đình... đã khắc sâu vào tâm khảm cùng biết bao hồi ức, kỷ niệm đẹp.

Thử hỏi loài cây nào gần gũi, gắn bó và có chiều sâu, ý nghĩa tâm linh nhất trong sâu thẳm tâm thức người Việt, nhiều người sẽ không ngần ngại mà gọi tên cây đa, cây gạo, cây tre... Cây đa là loại thân gỗ to, cứng cáp, tán lá xòe rộng như chiếc ô với những chùm rễ phụ mọc ra từ cành, rủ xuống đong đưa chào gió. Loài cây này thường được trồng ở trước cổng chùa, sân đình, góc làng hay bến nước, ngã ba đường tại các làng quê Bắc bộ, Bắc Trung bộ.

Chính bởi hình dáng đặc biệt và vị trí “chôn chân” đắc địa ấy mà gốc cây đa luôn được chọn làm điểm tụ họp lý tưởng của người dân trong làng. Dưới bóng mát cây đa, người già sẽ ngồi lại với nhau hóng mát, kể chuyện cháu con, ôn lại chuyện xưa nghĩa cũ. Người qua người lại niềm nở chào nhau rồi cứ thế người này í ới níu chân người kia cho câu chuyện cứ dài thêm mãi. Con, cháu đi làm đồng về cũng nương vào bóng mát ấy mà ngơi nghỉ, đưa tay đón lấy bát nước chè xanh từ tay các bà, các ông với biết bao thân tình. Còn đám trẻ sẽ bày đủ thứ trò quanh gốc cây đa, từ bịt mắt bắt dê cho đến nhảy nụ, đánh đáo... Cũng có khi, chúng trèo hẳn lên những cái rễ cây đa đang bện chặt vào nhau rồi búng beo trên đó chẳng khác nào mấy con thạch sùng tinh nghịch leo bám bờ tường.

Cùng với cây đa, giếng nước là một phần không thể thiếu trong đời sống nông thôn Việt trước đây. Bởi cả làng thường dùng chung một dòng nước mát trong chảy ra từ mạch ngầm của đất ấy. Các thế hệ cháu con bao đời cũng ở nguồn nước nơi này mà lớn lên. Biết bao đôi trai gái hò hẹn, nên duyên từ một câu nói bông đùa, trêu ghẹo hay hành động lịch thiệp của “đàng trai” giúp “đàng gái” gánh nước về nhà...

Nếu ví cây đa, giếng nước, sân đình là một “tam giác văn hóa” thì đình làng xứng đáng được tôn vinh ở vị trí đỉnh của tam giác ấy. Theo các tài liệu, nghiên cứu, chuyên khảo, đình làng được xây dựng với chức năng ban đầu như trạm dừng nghỉ dọc đường. Đến thời Hậu Lê, đình làng đã phát triển ở nhiều địa phương với những chức năng khác nhau. Từ mục đích là nơi hội họp việc làng của người dân địa phương, dần dà những nghi thức, nghi lễ tâm linh cùng nhiều sinh hoạt văn hóa, văn nghệ quần chúng cũng được tổ chức tại nơi này. Trên hành trình trải dài hàng trăm năm ấy, đình làng hội tụ, lắng đọng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa vừa có tính thống nhất vừa mang những nét đặc trưng riêng gắn với từng thời đại, từng địa phương, cộng đồng dân cư.

Nép mình nơi lòng phố, ngôi làng Quảng Xá (phường Hạc Thành) còn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa - lịch sử, nơi cây đa, giếng nước, mái đình cùng hiện diện trong tầm mắt. Đình làng Quảng Xá có tuổi đời hơn trăm năm đã chứng kiến biết bao dâu bể, thăng trầm của đất và người nơi đây. Theo các cụ cao niên trong làng kể lại, trước đây, đình Quảng Xá chỉ tựa như túp lều tranh tre nứa lá. Mãi đến thế kỷ XIX, năm Tự Đức thứ 20 (1867), làng mới đủ điều kiện tạo dựng được ngôi đình 5 gian bằng gỗ lim xanh, tường xây gạch chỉ 2 phân, mái lợp ngói mũi hài, thượng lương khắc ghi dòng chữ: “Hoàng triều Tự Đức nhị thập niên tuế thứ Đinh Mão mạnh hạ nguyệt cốc nhật trụ thượng lương đại cát” (An vị thượng lương vào ngày tốt tháng 4 năm Đinh Mão).

Đến nay, đình Quảng Xá là một trong số ít ngôi đình còn giữ được gần như nguyên vẹn phong cách kiến trúc thời Nguyễn bằng gỗ lim. Ngay trước mặt đình làng là giếng cổ, đã được tôn tạo năm 2014. Giếng khoác lên mình tấm áo mới nhưng không làm mất đi dáng vẻ truyền thống. Dẫu có biết bao đổi thay, nhiều giá trị lịch sử - văn hóa truyền thống đã mai một thì cây đa, giếng nước, mái đình làng Quảng Xá vẫn bền bỉ sức sống, song hành cùng nhịp sống quê hương. Chị Nguyễn Thị Hoa (55 tuổi) bộc bạch: “Từ tiệm may nhỏ của gia đình tôi, ngước mặt ra phía trước thấy bao trọn trong tầm mắt là hình ảnh ngôi đình làng cổ kính, giếng cổ và cây xanh. Khoảng sân trước đình là nơi người dân quanh khu vực này thường xuyên tụ họp vui chơi, thể dục thể thao mỗi chiều. Càng có tuổi, tôi càng thấy trân trọng những hình ảnh thân thuộc, khoảnh khắc yên bình của làng mình”.

Không chỉ có làng Quảng Xá, nhiều địa phương của xứ Thanh vẫn còn lưu giữ được hình ảnh cây đa, giếng nước, sân đình trong nhịp sống hôm nay, trong diện mạo NTM, vùng quê đáng sống. Cùng với vòng xoay thời gian, người già sẽ trở về với cát bụi, con trẻ sẽ lớn lên và tiếp tục vòng lặp ấy. Ai còn nhớ, ai sẽ quên, chẳng thể đoán định nhưng những hình ảnh mộc mạc mà gần gũi, gợi thương gợi nhớ ấy sẽ mãi là “tài sản tinh thần” quý báu. Còn cây đa, giếng nước, mái đình trong hồn quê để người già có khuất nẻo cũng biết phương, biết lối mà quay về bên cháu con. Và cháu con có đi xa khắp bốn phương trời cũng biết nẻo quay về nguồn cội.

Bài và ảnh: Đăng Khoa