Đâu chỉ là Tâm - Tình!...

Lê Tuấn Lộc là người yêu xứ Thanh một cách mãnh liệt. Ông muốn lưu giữ ký ức, cảm xúc về quê hương mình thông qua văn học, bằng những hình tượng, chuyển hóa thành các thể loại có sức biểu đạt cao như thơ, ký...

Như một sự bù đắp cho nhau, nếu thơ là phần lắng đọng tinh tế, thấm thía trong khoảnh khắc lặng im đầy dư ba của tâm hồn, thì ký lại như ngọn sóng trực diện, khuấy động, mở ra những vùng không gian để sự sống ùa lên, thôi thúc nhịp đời lưu chuyển. Với tập ký và tùy bút Chữ Tâm và Chữ Tình, vừa xuất bản, hành trình hơn 40 năm cầm bút của Lê Tuấn Lộc lại thêm một chỉ dấu, để từ đó ta có thể cảm nhận hơi thở và nhịp đập của trái tim dành cho đất và người quê Thanh, cho những hy vọng được nuôi dưỡng trong bước đi của thời gian.

Núi thiêng vì có tiên đến ở. Cũng như vậy, địa linh là bởi có nhân kiệt. Không có người thì đất chỉ là vô danh trên bản đồ văn hóa, lịch sử của nhân loại. Ngẫm như thế, ta thấy Lê Tuấn Lộc đã chọn được một góc quan sát, một hướng tiếp cận khả thủ, khi ông viết về những con người xứ Thanh thời hiện đại, đang làm nên diện mạo, khí chất của vùng đất quê hương, mà rộng hơn là đóng góp vào sức sống mới của cả nước trên hành trình dựng xây và phát triển.

Chữ Tâm và chữ Tình gồm 26 bài ký và tùy bút, được chia làm hai phần. Chữ Tâm: 14 bài. Chữ Tình: 12 bài. Bố cục này có vẻ không thể hiện ý đồ khu biệt chủ đề, cảm hứng hay nương tựa vào một cấu trúc rạch ròi quan hệ nhân quả, chính phụ hoặc đẳng lập. Hai phần này chỉ như những nhịp chuyển động được phân tách tạo nên chiếu nghỉ, giảm áp lực ký sự cho việc đọc.

Sức sống của Chữ Tâm và chữ Tình là con người. Theo đó, với Mẹ Tơm, Phạm Quang Nghị (nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội), Nghệ sĩ Nhân dân Thiếu Hoa (Nhạc trưởng, Trưởng Khoa Lý luận sáng tác và chỉ huy giàn nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), Nhà nghiên cứu văn hóa Hoàng Tuấn Phổ, Anh hùng Lao động Nguyễn Hùng Dũng (nguyên Tổng Giám đốc Công ty CP Dịch vụ dầu khí Việt Nam), Tiến sĩ, luật sư Lê Xuân Thảo (Tổng Giám đốc Công ty Đầu tư và Du lịch Hải Tiến - Thanh Hóa), Minh “râu” - Trần Đức Minh (Chủ tịch Triso Group), Nguyễn Văn Tuân (nguyên Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Vinaconex), Lê Xuân Sơn (nguyên Tổng Biên tập Báo Tiền phong), Nguyễn Ngọc Xuân (Chủ nhà hàng Taki Taki)... người đọc sẽ cảm nhận được hướng đi của Lê Tuấn Lộc khi lấy con người làm hạt nhân cho ký sự.

Đi từ nhân vật đến sự kiện, từ cá nhân đến cộng đồng và xem xét mối quan hệ cũng như tầm ảnh hưởng, đóng góp của cá nhân vào thời đại mà họ hiện diện, chính là tư duy tiếp cận - làm việc của Lê Tuấn Lộc. Ở góc nhìn này, trước hết ta thấy, những nhân vật trên đều xuất thân từ mảnh đất Thanh Hóa. Họ là những tên tuổi lớn, nổi tiếng, thành công, có đóng góp nổi bật cho cộng đồng, làm rạng danh quê hương, đất nước. Điểm quan trọng hơn khi xem xét các tác phẩm ký của Lê Tuấn Lộc chính là con mắt nhìn người, nhìn việc, đánh giá thời đại, tấm lòng đối với nhân vật, sự kiện, đồng thời gửi gắm những hy vọng tốt đẹp về cuộc đời.

Văn Lê Tuấn Lộc không hoa mỹ, cầu kỳ. Thể ký do đặc tính khách quan, chính xác, người thật, việc thật cũng rất chừng mực, cảnh giác với những “sáng tạo” chữ nghĩa - hình tượng hay những khả thể hư cấu. Nhưng, chính trong sự chừng mực ấy, ký của Lê Tuấn Lộc lại giữ được vẻ chân thành, là cơ sở để chữ Tâm, chữ Tình đến với người đọc theo cách gần gũi nhất.

Nói nhân kiệt làm nên địa linh, cũng đúng, nhưng có vẻ chưa toàn diện. Những nghiên cứu dân tộc học, nhân học văn hóa, địa lý nhân văn, lịch sử, đã nhìn thấy sự ảnh hưởng của hình thái không gian tồn tại đến tâm tính con người và lịch sử - văn hóa tộc người trên vùng đất ấy. Có lẽ, Thanh Hóa là một trường hợp điển hình cho phép ta nghĩ về nơi phát tích, hun đúc, sản sinh là kiểu “Người xứ Thanh”. Chẳng phải sao, khi qua những trang ký của Lê Tuấn Lộc, hiện lên một chính khách Phạm Quang Nghị với cái tâm sáng mang tinh thần quang minh chính đại; một NSND Thiếu Hoa với tài năng chỉ huy dàn nhạc đẳng cấp thế giới; một nhà nghiên cứu văn hóa mang đậm cốt cách, khí chất xứ Thanh như Hoàng Tuấn Phổ; một Trần Đức Minh - Minh “râu”, bằng nỗ lực của mình với Triso Group đã thực sự biến dược liệu Việt Nam thành vàng xanh, đóng góp các giá trị cốt lõi vào cộng đồng; một Anh hùng Lao động như Nguyễn Hùng Dũng quả là tấm gương truyền cảm hứng cho mọi người khi vượt qua mọi khó khăn cá nhân...

Trong hệ thống nhân vật của ký Lê Tuấn Lộc, không khó để nhận ra những gương mặt doanh nhân thành đạt. Theo một nghĩa nào đó, chính môi trường kinh doanh, thương mại (thương trường như chiến trường) trong kỷ nguyên mở này mới là thước đo chính xác nhất tài năng, trí tuệ, đạo đức, phẩm giá con người. Nhưng đó không đơn giản chỉ là ánh sáng của hiện tại mà ta thấy. Đó là ánh sáng của sự nỗ lực bằng rất nhiều thời gian, tâm sức, trí tuệ, vượt lên các hoàn cảnh ngặt nghèo của số phận hay thời đại, chấp nhận cả những thất bại như là bài học đắt giá. Cái hôm nay ta thấy, chỉ là phần nổi của tảng băng đã đi qua bao đại dương tăm tối và buốt giá. Rất may, Lê Tuấn Lộc đã giúp ta nhận ra điều ấy. Bởi vậy, giá trị của những trang ký Lê Tuấn Lộc là đem đến cho người đọc những thông tin, những câu chuyện, những hành trình đầy cảm hứng, để từ đó ta tin vào sức người, ý chí và tài năng con người. Và, khi lùi lại, ở một cự li thỏa đáng, ta nhận ra, tất cả họ có điểm chung là đều đi ra từ xứ Thanh - mảnh đất hội tụ mọi điều kiện (cả thuận lợi và khó khăn) để trui rèn, hun đúc, tôi luyện con người.

Nếu có thể gọi tên một phần khác - xứ khác, tôi cũng muốn nói thêm về chữ Tâm, chữ Tình được Lê Tuấn Lộc gieo kết, khơi mở qua không gian. Ở xứ khác, có những người khác, chuyện khác, nhưng tâm tình vẫn thật đầy, thật nồng hậu bao dung và tài năng, giá trị thì đủ cho ta kính cẩn ngưỡng vọng. Đó là nhà văn Minh Chuyên ở Thái Bình với những đóng góp rất lớn cho cộng đồng qua các di sản hậu chiến. Đó là nhà văn Trịnh Thanh Phong - người xứ Tuyên - một nhân cách, văn cách “hay lắm”. Ở trang ký nồng hậu của Lê Tuấn Lộc, ta cũng thêm một lần biết đến “Cô Tấm” thời hiện đại qua cuộc đời của chị Trần Thị Tấm ở Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, Ninh Bình. Và chắc hẳn, trong ký sự Chất thơ trong gốm cổ Chu Đậu, cái tâm, cái tình của người viết đã thăng hoa cùng những mộng mơ hàng bao thế kỷ giấu trong men lam, men ngọc đang dần sống lại buổi huy hoàng thuở trước. Và, còn bao người, bao chuyện ở xứ khác, đủ cho ta thêm yêu, thêm quý những vùng địa linh, nhân kiệt khác.

Trong cảm nhận của tôi, người viết ký là người can đảm nhất, cũng như, ký là thể loại mạnh mẽ nhất, và xét kỹ ra cũng trực diện nhất so với các thể loại khác (ở đây tôi nói về thể loại văn học - ký văn học, không phải ký báo chí). Văn chương nghệ thuật tựa rất nhiều vào hư cấu, hình tượng, đa nghĩa, gián tiếp, để bày tỏ, phản ánh, biểu hiện. Trong các thể loại khác, người viết có thể giấu mình đi (dù thực tế chẳng bao giờ giấu được). Trong khi đó, ở thể loại ký, người viết lại phải chường mặt mình ra, xông pha và sống trải, nghiên cứu và ngẫm nghĩ. Các thể loại khác có thể đi vòng, gián tiếp, nhưng ký lại lựa chọn cho mình phần gai góc nhất là đi thẳng vào vấn đề, gánh lấy sự thật, mang vác những sự kiện nóng hổi, gay cấn, chấn động, có ý nghĩa rộng lớn - trực tiếp - sâu xa với cộng đồng, lịch sử và thời đại. Đó là phẩm tính, cũng là phẩm giá của ký trong đời sống thể loại văn học. Từ trang viết của Lê Tuấn Lộc, đọng lại rất rõ cái tâm, cái tình của ông, nhưng đâu chỉ là tâm - tình, ở đó còn lấp lánh cái duyên, cái thần và cái hồn của người viết cùng chữ nghĩa. Sự nhức nhối của trí tuệ hay niềm khắc khoải của hy vọng tìm thấy trong ký một nguồn sức mạnh để tỏ bày cùng cuộc đời. Đó là khi ta dừng lại để ngẫm về cuộc đời Mẹ Tơm và những khoảng trống chưa thể bồi đắp. Đó là thân phận những cựu chiến binh như Hoàng Công Sơn, những y bác sĩ, điều dưỡng tại Khoa chất độc da cam (Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan)...

Có lẽ, chính từ những nhức nhối của đời, những khắc khoải của lương tri, những hy vọng được nuôi dưỡng bền bỉ và thắp sáng... là động lực để Lê Tuấn Lộc còn đi, còn viết. Và như thế, cùng với hành trình thơ, hành trình ký - tùy bút của Lê Tuấn Lộc sẽ còn ngân vọng cùng tâm tình nhân thế.

Bài và ảnh: Nguyễn Thanh Tâm