Chông chênh cùng con nước

Tận dụng lợi thế mặt nước lòng hồ thủy điện và các dòng sông, suối, nhiều địa phương miền núi đã gắn bó với nghề nuôi cá lồng, hy vọng nâng cao thu nhập, hướng đến giảm nghèo. Thế nhưng, những biến động của nguồn nước, rủi ro thời tiết, môi trường và đầu ra bấp bênh khiến cho việc bám nghề còn không ít chông chênh.

Số hộ nuôi cá lồng ở lòng hồ thủy điện Trung Xuân, xã Trung Hạ ngày càng giảm.

Nghề nuôi cá lồng trước nhiều rủi ro

Kể từ khi hồ Thủy điện Trung Xuân tích nước, những chiếc lồng cá cũng lần lượt xuất hiện trên mặt hồ. Nhận thấy điều kiện tự nhiên thuận lợi, một số hộ dân ở xã Trung Hạ mạnh dạn vay vốn đầu tư, bắt đầu nghề nuôi cá lồng với hy vọng có thêm nguồn thu nhập, cải thiện cuộc sống. Gia đình anh Lò Văn Minh, ở bản Trung Xuân, là một trong những hộ gắn bó với nghề từ những ngày đầu. Theo anh Minh, đã có thời điểm nuôi cá lồng mang lại nguồn thu khá, giúp gia đình từng bước ổn định cuộc sống.

Với diện tích mặt nước gần 2km2, lòng hồ có độ sâu và điều kiện nguồn nước phù hợp cho nhiều loại cá như cá lăng, cá trắm, cá rô phi đơn tính, cá chép... sinh trưởng, phát triển. Đầu năm 2021, HTX nông lâm nghiệp và thủy sản Trung Xuân được thành lập, mở thêm kỳ vọng tổ chức sản xuất, tạo liên kết giữa các hộ nuôi. Từ những lồng cá ban đầu, mô hình từng bước được nhân rộng, có thời điểm phát triển hơn 100 lồng, với hơn 80 hộ nuôi. Cá thương phẩm được bán với giá từ 60.000 đồng đến hơn 100.000 đồng/kg, tùy chủng loại và thời điểm tiêu thụ.

Nuôi cá lồng từng được kỳ vọng trở thành hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện mặt nước của địa phương, được quy hoạch trong Đề án phát triển nuôi cá lồng tỉnh Thanh Hóa đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Thế nhưng, sau giai đoạn phát triển mạnh, nghề nuôi cá đang dần thu hẹp. Theo anh Lò Văn Minh, ở bản Trung Xuân, hiện chỉ còn khoảng 15 hộ đang chật vật duy trì nghề, giảm đáng kể so với trước.

Thời điểm chúng tôi đến, mực nước lòng hồ xuống thấp. Những chiếc lồng cá nằm giữa khoảng nước rộng, còn người nuôi không giấu được vẻ lo lắng. Với họ, mực nước lên xuống không chỉ ảnh hưởng đến việc chăm sóc, sinh trưởng của đàn cá mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn của cả vụ nuôi. Vốn liếng đã bỏ vào lồng bè, con giống, thức ăn; chỉ một biến động bất thường cũng có thể khiến công sức nhiều tháng trời có nguy cơ mất trắng.

Nỗi lo ấy càng hiện rõ khi nhìn vào những sự cố đã xảy ra tại các địa phương khác. Đầu tháng 9/2026, sự cố kẹt van xả tại Nhà máy Thủy điện Cẩm Thủy I khiến mực nước khu vực lòng hồ đột ngột rút xuống, cá trong các lồng nuôi của các hộ dân chết hàng loạt. Sau sự cố, nhà máy phối hợp với chính quyền các xã Cẩm Tú, Cẩm Thạch xác minh thông tin, thống kê thiệt hại và hỗ trợ 46 hộ dân bị ảnh hưởng. Đến nay, phần lớn hộ nuôi cá lồng tại khu vực lòng hồ Thủy điện Cẩm Thủy I đã quay lại sản xuất. Tuy nhiên, những ám ảnh cá chết nổi trắng lồng nuôi thì vẫn chưa dứt. Với nghề nuôi cá lồng, nguồn nước là điều kiện sống còn, trong khi đó, những biến động về mực nước và chất lượng nước lại vượt khả năng kiểm soát của người dân.

Tìm hướng phát triển bền vững

Trên sông Chu, đoạn qua xã Lam Sơn, những lồng cá của người dân làng chài Thủy Long vẫn ngày ngày nép mình bên phía bờ hữu. Với nhiều hộ dân nơi đây, đây không phải nghề làm giàu nhanh chóng mà là kế sinh nhai, giúp trang trải tiền ăn, thuốc men và những khoản chi tiêu thường nhật. Ông Nguyễn Văn Tao, hộ nuôi cá lồng cho biết, điều khiến người nuôi cá như ông lo lắng không chỉ là mực nước thay đổi mà còn là chất lượng nguồn nước. Khu vực thượng nguồn dòng sông Chu ngày càng có thêm nhiều nhà máy, cơ sở sản xuất và khu dân cư sinh sống. Dù các cơ sở phải xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường theo quy định, nhưng với người nuôi cá thì vẫn không tránh khỏi tâm lý bất an.

Không chỉ đối mặt với nỗi lo nguồn nước, việc nuôi thả tự phát còn khiến người dân gặp khó trong áp dụng kỹ thuật, phòng dịch bệnh và tìm đầu ra. Theo ông Tao, khi người dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, tự xoay xở khâu tiêu thụ, hiệu quả sản xuất vì vậy cũng rất khó được nâng lên. Nuôi thì dễ, bám nghề mới khó. Mạnh ai nấy làm, không ai đứng ra hướng dẫn hay liên kết tiêu thụ. Có đợt cá đến kỳ thu hoạch mà không bán được, đem ra chợ thì bị ép giá.

Thống kê, toàn tỉnh hiện có hơn 19.000ha nuôi trồng thủy sản, trong đó có hơn 2.000 ô, lồng nuôi cá nước ngọt. Nghề nuôi cá lồng từ lâu đã góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là ở khu vực miền núi. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, giám sát và cảnh báo môi trường nước, chủ động ứng phó thiên tai; đồng thời rà soát, tổ chức lại sản xuất, phát huy vai trò HTX, kết nối các hộ nuôi với cơ sở thu mua nhằm hạn chế rủi ro và ổn định đầu ra. Khi các khâu từ kỹ thuật, bảo đảm môi trường đến tiêu thụ sản phẩm được triển khai đồng bộ, nghề nuôi cá lồng mới có thể phát huy lợi thế mặt nước, nâng cao hiệu quả kinh tế và tạo sinh kế ổn định, bền vững, giúp người dân yên tâm gắn bó lâu dài.

Bài và ảnh: Đình Giang