Người giữ di sản học cách kể chuyện bằng công nghệ

Di sản không chỉ cần được giữ gìn mà còn được phát huy giá trị trong đời sống hôm nay. Khi công nghệ mở ra những cách tiếp nhận mới, người giữ di sản cũng đang học cách kể những câu chuyện cũ bằng một ngôn ngữ mới, để những giá trị đã được trao truyền tiếp tục hiện diện và lan tỏa trong đời sống.

Người thuyết minh tại bảo tàng đổi mới cách kể về hiện vật.

Có mặt tại Bảo tàng Thanh Hóa trong một buổi đón học sinh tham quan, sự hào hứng hiện rõ qua những ánh mắt chăm chú, những câu hỏi và sự tương tác của các em trước không gian trưng bày. Những cách tiếp cận, giới thiệu mới giúp câu chuyện lịch sử trở nên gần gũi hơn, tạo thêm sự chủ động cho người tham quan trong hành trình tìm hiểu di sản.

Đằng sau sự hào hứng ấy là những thay đổi âm thầm trong công việc của người làm bảo tàng. Công nghệ đang đi vào nhiều khâu, từ quản lý, lưu giữ hiện vật đến trưng bày, giáo dục và giới thiệu di sản. Với 703 hiện vật đã được số hóa, công nghệ không chỉ mở thêm những cách tiếp cận trực quan, sinh động mà còn khiến người làm bảo tàng thay đổi cả cách kể về di sản.

Chị Lê Thùy Dung, Phó Trưởng phòng Trưng bày và Tuyên truyền - thuyết minh viên, cho biết: “Thông tin cơ bản về hiện vật giờ không khó tìm. Do đó, chúng tôi chú trọng hơn vào những câu chuyện xung quanh hiện vật như: bối cảnh ra đời, hành trình của hiện vật, những con người từng gắn bó với nó... tạo sự tò mò, tương tác và kết nối cảm xúc để người nghe muốn tìm hiểu thêm về hiện vật và những giá trị gắn với hiện vật”.

Để mỗi câu chuyện về hiện vật trở nên hấp dẫn hơn, thuyết minh viên cũng phải tự làm mới cách thể hiện, phù hợp với từng nhóm khách. Với học sinh, nội dung được lựa chọn ngắn gọn, gần gũi, ngôn ngữ trẻ trung, kết hợp câu hỏi gợi mở để các em cùng suy nghĩ, liên hệ với cuộc sống. Với người nghiên cứu hoặc người muốn tìm hiểu sâu, câu chuyện được mở rộng về bối cảnh, giá trị và những vấn đề liên quan đến hiện vật.

Đồng thời, họ cũng chủ động học cách sử dụng các công cụ như Canva, CapCut để xây dựng hình ảnh, video phục vụ các chương trình giáo dục, trải nghiệm. Nội dung trình chiếu, hình ảnh, video giới thiệu đều được lựa chọn từ nguồn chính thống, gắn với hiện vật và hoạt động thực tế của bảo tàng. Cùng với đó, trang facebook phòng trưng bày và tuyên truyền được duy trì để giới thiệu hiện vật, hoạt động, chương trình trải nghiệm, mở thêm một kênh tương tác với người dân.

Chị Lê Thùy Dung chia sẻ: “Chuyển đổi số tạo ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu người làm bảo tàng phải thay đổi, thích nghi để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tham quan. Người thuyết minh không còn đơn thuần là người giới thiệu hiện vật mà trở thành cầu nối giữa di sản với người tham quan, kết nối cảm xúc và khơi gợi suy nghĩ. Qua trang facebook của phòng, chúng tôi nhận thấy nhiều người biết đến các hoạt động của bảo tàng hơn. Cách kể mới cũng khiến nhiều bạn trẻ trở lại nhiều lần, hứng thú trao đổi, tìm hiểu hiện vật và những câu chuyện, thông tin liên quan”.

Cách kể chuyện bằng công nghệ không chỉ diễn ra trong không gian bảo tàng. Ở các địa phương, những người trực tiếp gìn giữ và trao truyền văn hóa của các dân tộc cũng đang từng bước sử dụng mạng xã hội và các ứng dụng số để đưa những giá trị quen thuộc của cộng đồng đến với nhiều người hơn. Từ mọi miền xứ Thanh, những nét văn hóa của người Kinh, Thái, Mường, Thổ... được kể lại sinh động qua hình ảnh lễ hội, sinh hoạt văn hóa, những buổi truyền dạy, luyện tập cồng chiêng, dân ca, dân vũ. Những hình ảnh ấy tạo thêm một cách để văn hóa địa phương hiện diện gần gũi hơn trong đời sống hôm nay.

Điển hình như ở xã Thạch Lập, nghệ nhân Phạm Vũ Vượng, 83 tuổi, là một trong những người tích cực chia sẻ những hình ảnh về văn hóa Mường, văn hóa xứ Thanh trên mạng xã hội. Ông thường quay video, chụp ảnh và chia sẻ về các lễ hội, hoạt động văn hóa ở địa phương cũng như các sự kiện văn hóa lớn. Trong đó, có cả những hình ảnh về việc truyền dạy, luyện tập, biểu diễn cồng chiêng. Với ông Vượng, đó là một cách để những điều vốn thân thuộc với người Mường được nhiều người biết đến hơn.

Ông Vượng chia sẻ: “Mình tuổi cao rồi, không làm được nhiều như các cháu, nhưng thấy những video về văn hóa Mường hay, có ý nghĩa thì tôi chia sẻ, đăng lên mạng. Càng nhiều người biết, quan tâm thì văn hóa của mình càng có được lan tỏa và gìn giữ”.

Công nghệ đang mở thêm những cách để di sản được kể, được nhìn thấy và được tiếp cận. Nhưng phía sau mỗi hình ảnh, video hay trải nghiệm số vẫn là những người hiểu di sản, yêu di sản và đang tìm cách trao truyền những giá trị ấy. Khi người giữ di sản biết sử dụng ngôn ngữ mới để kể những câu chuyện đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục có một đời sống mới.

Bài và ảnh: Thùy Linh