[E-Magazine] 500 ngày đêm thắp sáng hành trình tri ân

Giữa thời bình, vẫn có một cuộc hành quân không nghỉ , k hẩn trương, chạy đua với thời gian và ứng dụng tối đa công nghệ hiện đại – đó là tinh thần xuyên suốt của chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Từ những mảnh tư liệu đã cũ , những ngôi mộ "chưa có tên", cho đến những cuộc tìm kiếm xuyên biên giới, chiến dịch “500 ngày, đêm” đang viết nên một kỳ tích của lòng biết ơn.

Lần giở ký ức, bà Nguyễn Thị Điệp dù năm nay đã ngoài 90 tuổi, nhưng vẫn còn nhớ rõ từng chi tiết về con trai. Bà Điệp vẫn nhớ như in buổi sáng mùa hè năm 1979, cả làng tiễn thanh niên lên đường nhập ngũ. Con trai mẹ mặc bộ quân phục còn mới, vai khoác ba lô, chân đi đôi dép cao su vừa được phát. Trước lúc đi, anh đứng rất lâu ngoài sân rồi nói với mẹ: “Mẹ ở nhà giữ gìn sức khỏe, hết giặc con sẽ về”. Lúc ấy bà không ngờ đó là lần cuối cùng nhìn thấy con.

Người con ấy tên là Lê Văn Mạnh, liệt sĩ hy sinh năm 1982 tại đất bạn Lào khi vừa tròn tuổi 18 tuổi. Lá thư cuối cùng Mạnh viết cho mẹ, trong thư anh viết: “Con nhớ nhà lắm mẹ ạ. Hòa bình rồi con sẽ về phụ mẹ trồng lúa”. Nhưng rồi mãi mãi không còn thêm lá thư nào nữa.

Chiến tranh kết thúc, người dân trong làng lần lượt đón con em trở về. Có người mang thương tật, có người tóc bạc đi sau những năm dài chiến trận. Chỉ riêng bà Điệp vẫn chờ. Nhiều năm sau, khi sức khỏe còn cho phép, bà tự mình đi khắp nơi tìm kiếm thông tin về con trai. Mỗi thông tin đều thắp lên hy vọng rồi lại lặng lẽ tắt đi. Nhưng bà chưa từng bỏ cuộc: “Mẹ còn sống ngày nào thì còn đi tìm con ngày ấy...”. Hơn nửa thế kỷ, người mẹ ấy chưa thể ngủ một giấc bình yên.

Tháng 10 năm 2024, gia đình bà Nguyễn Thị Dung, chị gái liệt sĩ Nguyễn Phong Ba, ở xã Hoằng Giang nhận được cuộc gọi từ cơ quan chức năng. Họ thông báo có một cuốn nhật ký của liệt sĩ Nguyễn Phong Ba vừa được phía Mỹ trao trả cho Việt Nam sau nhiều năm lưu giữ trong kho tư liệu chiến tranh. Cả gia đình gần như chết lặng. Không ai tin sau từng ấy năm, kỷ vật của liệt sĩ Nguyễn Phong Ba vẫn còn tồn tại. Ngày nhận lại cuốn nhật ký, người chị gái run rẩy ôm cuốn sổ vào ngực như ôm chính em trai mình trở về.

Cuốn nhật ký được khôi phục lại, những dòng chữ đã nhòe, nhưng nét chữ của Ba vẫn còn đó. Trong nhật kí có đoạn anh viết về đồng đội hy sinh: “Ngày 8/5, hôm nay Đỉnh hy sinh. Anh em lấy tăng phủ lên người bạn rồi tiếp tục hành quân. Vĩnh biệt Đỉnh, chúng tôi lên đường, Tổ quốc đang chờ...". Có đoạn lại đầy hy vọng: “Hòa bình rồi mình sẽ về học tiếp...”. Những dòng chữ ấy khiến mọi người không cầm được nước mắt. Bởi người lính trong cuốn nhật ký ấy không chỉ là liệt sĩ. Anh từng là một chàng trai với khát khao của tuổi trẻ - được sống, được yêu thương và được cống hiến.

Cũng như bao thân nhân liệt sĩ khác, bà vẫn luôn đau đáu một niềm ước mong sớm được đón em trai trở về, để có thể gọi tên em trước phần mộ. Bà Nguyễn Thị Dung, chị gái liệt sĩ Nguyễn Phong Ba, nghẹn ngào: “Nhật ký của em đã về rồi... giờ gia đình chỉ mong tìm được em nữa thôi...”.

Một phần quan trọng của chiến dịch “500 ngày, đêm” là công tác tìm kiếm liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại nước bạn Lào. Nhiều năm qua, tỉnh Thanh Hóa duy trì các đội quy tập hoạt động tại các tỉnh Hủa Phăn, Xiêng Khoảng và nhiều khu vực biên giới. Đó là những chuyến đi đầy gian nan. Có nơi xe không thể vào. Có địa điểm nằm sâu trong rừng nguyên sinh. Có lúc lực lượng tìm kiếm phải đi bộ nhiều ngày liên tục giữa những cánh rừng đại ngàn biên giới, nơi bom đạn từng cày xới đất thành những hố sâu - vẫn còn biết bao người lính chưa thể trở về. Chính từ những nỗi đau âm thầm ấy, chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai trên quy mô lớn chưa từng có. Từ các cánh rừng cho đến những tọa độ từng là chiến trường ác liệt, các đội quy tập bước vào cuộc chạy đua với thời gian. Mỗi thông tin dù nhỏ nhất đều trở thành manh mối quý giá: một trang nhật ký cũ, lời kể của cựu binh, ký hiệu trên tăng võng, một bản đồ quân sự bạc màu hay ký ức chắp vá của người dân địa phương.

Thượng tá Trịnh Ngọc Bản, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh chia sẻ: “Có nơi chỉ tìm thấy vài mảnh tăng, vài chiếc cúc áo. Nhưng với chúng tôi, đó không phải hiện vật vô tri. Đó là dấu hiệu cho thấy các anh vẫn đang chờ được trở về”.

Không ít lần, hành trình tìm kiếm đối mặt hiểm nguy. Bom mìn sót lại, rắn độc, sốt rét rừng, địa hình hiểm trở... luôn rình rập. Nhưng điều khiến nhiều chiến sĩ xúc động nhất lại là khoảnh khắc tìm thấy di vật còn nguyên tên tuổi người lính. Mỗi khi phát hiện một dấu tích, dù là nhỏ nhất... lòng các anh dịu lại, khấp khởi hy vọng và niềm tin. Mùa khô 2025-2026, Đội Quy tập đã tìm kiếm quy tập được 19 hài cốt liệt sĩ, quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên nước bạn Lào. Mỗi một bộ hài cốt được tìm thấy, được bao bọc trang trọng trong lá cờ Tổ quốc đỏ thắm, là một câu chuyện cảm động về sự đoàn tụ muộn màng nhưng thiêng liêng.

Một buổi sáng tháng 5, lễ truy điệu các hài cốt liệt sĩ được tổ chức trang nghiêm tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc tế Đồng Tâm. Tiếng quân nhạc vang lên giữa không gian tĩnh lặng, những lá cờ Tổ quốc phủ đỏ các linh cữu. Nhiều cựu chiến binh đứng lặng, mắt đỏ hoe nhìn đồng đội trở về. Sau hàng chục năm, những người lính năm xưa cuối cùng cũng được trở về đất mẹ.

Trong quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, công tác lấy mẫu hài cốt để phục vụ giám định ADN được xác định là khâu quan trọng, mang tính quyết định trong việc xác minh danh tính, giúp đưa các anh hùng liệt sĩ trở về đúng tên, đúng quê hương và gia đình. Tại nghĩa trang liệt sĩ Quảng Xương, xã Quảng Ninh, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh là cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo tỉnh đã thành lập tổ lấy mẫu, tiến hành lấy mẫu của 10 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin.

Ông Lưu Thanh Bình, Trung tâm pháp y, giám định y khoa tỉnh Thanh Hoá, người trực tiếp lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin cho biết: “Lực lượng lấy mẫu đã cập nhật đầy đủ thông tin liên quan đến phần mộ liệt sĩ, vị trí khai quật, quá trình lấy mẫu, niêm phong, bảo quản và bàn giao mẫu. Dữ liệu được rà soát, đối chiếu chặt chẽ giữa hồ sơ giấy, thực địa và dữ liệu điện tử, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, lưu trữ và phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong thời gian tới”.

Mỗi lần một mẫu hài cốt liệt sĩ được khai quật và lấy mẫu, không khí tại hiện trường lặng đi một cách rất đặc biệt, một sự lặng im không phải của trống vắng, mà của sự trang nghiêm và biết ơn. Vì vậy, từng thao tác khi khai quật đều trở nên chậm rãi hơn, cẩn trọng hơn, như một khoảnh khắc lặng thầm để “gặp lại” một con người đã khuất. Có những người quay đi rất nhanh, như để giấu đi sự nghẹn ngào không dễ gọi tên. Bởi phía sau mỗi di cốt là một câu chuyện chưa kịp kể trọn, niềm hy vọng mong manh nhưng bền bỉ, hy vọng một ngày nào đó, một cái tên sẽ được gọi lại, một gia đình sẽ được đoàn tụ theo cách đặc biệt nhất, dù muộn màng, để nối lại những mạch ký ức bị đứt gãy bởi thời gian.

Ông Đoàn Văn Lịch, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Ninh cho biết: “Để thực hiện tốt việc lấy mẫu, giám định ADN hài cốt liệt sĩ, địa phương luôn chú trọng công tác tuyên truyền, dân vận, tạo sự đồng thuận trong Nhân dân; chúng tôi đã phối hợp với các đơn vị chuẩn bị kĩ từng phần việc, vị trí, tình huống, không chủ quan lơ là trong quá trình thực hiện ở tất cả các khâu”.

Công tác khai quật và thu mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ tại nghĩa trang liệt sĩ Quảng Xương làm điểm với 10 phần mộ liệt sĩ là bước đi quan trọng nhằm thử nghiệm, đánh giá khả năng triển khai trên diện rộng của quy trình giám định ADN thế hệ mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Theo Đại tá Nguyễn Xuân Toàn, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh cho biết: “Trên cơ sở kết quả tổ chức làm trước tại nghĩa trang liệt sĩ Quảng Xương, Ban Chỉ đạo tỉnh triển khai đẩy nhanh tiến độ lấy mẫu hài cốt liệt sĩ trên toàn tỉnh, phấn đấu hoàn thành mục tiêu đặt ra trong thời gian sớm nhất, bảo đảm 100% mẫu được lấy đúng quy trình kĩ thuật, hồ sơ đầy đủ, chính xác, không để sai sót chuyên môn hoặc thất lạc mẫu”.

Toàn tỉnh hiện có 32 nghĩa trang liệt sĩ phân bố trên 29 địa bàn xã, phường; với tổng 11.174 mộ liệt sĩ, trong đó có 9.842 mộ đã có đủ thông tin hoặc đã được lấy mẫu. Còn 2.932 mộ chưa xác định được thông tin. Thời gian trôi qua, địa hình nơi các anh nằm lại đã đổi thay, những người biết về thông tin liệt sĩ ngày một ít đi. Xác định công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ là nhiệm vụ vô cùng thiêng liêng, là mệnh lệnh của trái tim, những người lính đội quy tập vẫn ngày đêm vượt núi, ăn lán, ngủ rừng, để đi tìm đồng đội.

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, tỉnh Thanh Hóa đề ra mục tiêu tìm kiếm, quy tập 40 đến 45 hài cốt liệt sĩ (trong nước là 12 hài cốt liệt sĩ, tại Lào là 33 hài cốt liệt sĩ). Theo kế hoạch, tỉnh Thanh Hóa phấn đấu hoàn thành việc lấy mẫu toàn bộ 2.932 mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính trước quý I/2027. Thời gian thực hiện chiến dịch từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027.

Tại hội nghị triển khai thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", đồng chí Đầu Thanh Tùng, Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo tỉnh nhấn mạnh: Đây là khối lượng công việc rất lớn, yêu cầu cao, trong khi quy trình lấy, quản lý, bàn giao mẫu và xác minh thông tin phải tuyệt đối chặt chẽ, nghiêm ngặt, đúng quy định. Điều kiện thời tiết bước vào mùa mưa sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và kết quả thực hiện. Tất cả các nhiệm vụ phải được cụ thể hóa theo tinh thần “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả. Để hoàn thành nhiệm vụ, các cơ quan, đơn vị, địa phương tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm; đẩy mạnh tuyên truyền, huy động nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và Nhân dân cung cấp thông tin; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, giám định ADN, số hóa cơ sở dữ liệu phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ” không chỉ là một nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, mà còn là hành trình của lòng tri ân, trách nhiệm và đạo lý thiêng liêng của dân tộc Việt Nam đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Dù còn nhiều khó khăn, thách thức phía trước, nhưng với quyết tâm cao nhất của cả hệ thống chính trị, sự chung sức của các lực lượng và sự đồng lòng của Nhân dân, chiến dịch vẫn đang được triển khai mạnh mẽ, bền bỉ từng ngày, từng giờ với một niềm tin bền vững: dù thời gian có trôi qua bao lâu, dù dấu vết có phai mờ đến đâu, thì công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ vẫn sẽ tiếp tục, như một mạch nguồn không bao giờ dứt trong đạo lý Việt Nam: “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”.

Nội dung và ảnh: Hoàng Lan

Đồ hoạ: Mai Huyền

Xuất bản: 1:01:06:2026:12:52