[E-Magazine] Đại chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng: Một đời vì nước, vì dân!

“Cụ Huỳnh là một người học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao”. Đây là nhận định vô cùng sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho bậc đại chí sĩ – nhân cách lớn Huỳnh Thúc Kháng. Từ một nhà nho đỗ đại khoa nhưng không ra làm quan, một nhà Duy Tân, nhà báo, nhà hoạt động dân quyền, đến Bộ trưởng Bộ Nội vụ, rồi Quyền Chủ tịch nước, cuộc đời Cụ Huỳnh là một hành trình tận hiến “phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập”.

Đại chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày 1/10/1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng). Từ nhỏ, cậu bé Huỳnh Văn Thước (Huỳnh Thúc Kháng) đã nổi tiếng thông minh, học giỏi, ham hiểu biết. Với tài học xuất sắc, năm 1900 ông đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; đến năm 1904 đỗ Tiến sĩ. Tuy đỗ đạt cao nhưng ông không ra làm quan mà dấn thân vào các hoạt động yêu nước, mong tìm con đường canh tân, cứu dân, cứu nước.

Năm 1905, Huỳnh Thúc Kháng cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp đi vào phía Nam, tìm hiểu tình hình thực tế, xem xét dân tình, sĩ khí, đề xướng tân học và tìm kiếm những người cùng chí hướng vận động cho phong trào Duy Tân. Năm 1906, trở về Quảng Nam, ông cùng các đồng chí khởi xướng và lãnh đạo phong trào Duy Tân, vận động Nhân dân nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, phát triển dân sinh, góp phần tạo nên một phong trào yêu nước, canh tân mạnh mẽ ở Trung Kỳ.

Phong trào Duy Tân cùng các hoạt động vận động dân quyền, phát triển thương nghiệp và giáo dục ở Trung Kỳ bị chính quyền thực dân, phong kiến đàn áp mạnh mẽ. Năm 1908, Huỳnh Thúc Kháng bị bắt và giam ở Nhà lao Hội An, sau đó bị kết án rồi đày ra Côn Đảo. Trong 13 năm bị giam cầm khổ sai, ông vẫn giữ vững khí tiết, lòng yêu nước, thương dân và ý chí đấu tranh; đồng thời, tiếp tục tích lũy tri thức, kinh nghiệm thực tiễn và suy ngẫm về con đường cứu dân, cứu nước. Tháng 2/1921, ông được trả tự do. Trở về quê hương, ông tiếp tục đấu tranh bằng những hình thức phù hợp với hoàn cảnh mới.

Năm 1926, Huỳnh Thúc Kháng được bầu làm dân biểu Trung Kỳ và được cử làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Ông sử dụng nghị trường làm diễn đàn công khai để nêu những vấn đề của Nhân dân, yêu cầu chính quyền thực dân thay đổi chính sách cai trị; đề xuất mở rộng quyền tự do, dân chủ, bảo vệ quyền lợi Nhân dân; đồng thời phản đối những chính sách kinh tế, xã hội bất hợp lý của chính quyền thực dân và Nam triều. Song, do những giới hạn của Viện Dân biểu và sự can thiệp của chính quyền thực dân, năm 1928, Huỳnh Thúc Kháng từ chức Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ.

Cùng với hoạt động nghị trường, Huỳnh Thúc Kháng đặc biệt coi trọng báo chí. Năm 1927, ông sáng lập báo Tiếng Dân tại Huế. Ngày 10/8/1927, báo Tiếng Dân ra số đầu tiên, do ông làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút. Ngay từ đầu, báo Tiếng Dân xác lập tôn chỉ cải cách, không xu phụ nhà cầm quyền và giữ tiếng nói độc lập. Trong suốt thời gian báo Tiếng Dân hoạt động, Huỳnh Thúc Kháng đã sử dụng báo chí làm phương tiện đấu tranh, truyền bá tư tưởng yêu nước, nâng cao dân trí, bảo vệ quyền lợi của Nhân dân và cổ vũ tinh thần dân tộc. Trong đó có nhiều hoạt động gây được tiếng vang lớn, như tháng 7/1938, trước tranh chấp Hoàng Sa giữa Pháp và Nhật, Tiếng Dân đăng loạt bài của Sử Bình Tử (tức Huỳnh Thúc Kháng), khẳng định Hoàng Sa thuộc nước Nam. Ông viện dẫn các tư liệu lịch sử về đội Hoàng Sa, hoạt động khai thác hải vật của người Việt và đặc biệt là “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn. Việc đưa vấn đề Hoàng Sa lên báo thể hiện rõ ý thức bảo vệ chủ quyền và trách nhiệm đối với lãnh thổ quốc gia.

Ngày 24/4/1943, thực dân Pháp đình bản Tiếng Dân. Tờ báo tồn tại liên tục 16 năm, từ năm 1927-1943, với 1.766 số - một kết quả vượt xa mong muốn ban đầu của người sáng lập là “dầu ra được 5, 7 số mà chết cũng vui lòng”. Từ nghị trường đến báo chí, Huỳnh Thúc Kháng luôn nhất quán theo đuổi mục tiêu bảo vệ quyền lợi Nhân dân, đấu tranh cho dân quyền, dân sinh và cải cách xã hội.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Huỳnh Thúc Kháng trực tiếp tham gia xây dựng chính quyền cách mạng, đồng hành cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập dân tộc, kháng chiến và kiến quốc. Tại kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa I (ngày 2/3/1946), khi giới thiệu thành phần Chính phủ Liên hiệp kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh giới thiệu Huỳnh Thúc Kháng giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ và đánh giá ông là “một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết”. Dù không phải đảng viên cộng sản nhưng là một chí sĩ yêu nước lão thành, có uy tín rộng rãi trong Nhân dân, giới trí thức và nhiều tầng lớp xã hội, do đó, sự hiện diện của ông trong Chính phủ thể hiện chính sách đại đoàn kết dân tộc, trọng dụng nhân tài, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chính quyền mới.

Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Huỳnh Thúc Kháng phụ trách những lĩnh vực then chốt như tổ chức và củng cố chính quyền, xây dựng bộ máy hành chính, công chức, công vụ, pháp chế, hành chính, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự trị an và phối hợp hoạt động giữa các cơ quan nhà nước. Trong hoàn cảnh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời, phải đối mặt với nhiều khó khăn đối nội và đối ngoại, ông đã phát huy uy tín, kinh nghiệm, trí tuệ và bản lĩnh để cùng Chính phủ từng bước xây dựng nền móng chính quyền cách mạng.

Với uy tín và đạo đức đã được khẳng định, ngày 29/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 82/SL, ủy nhiệm Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng ký thay Chủ tịch những công văn thường ngày và chủ tọa các phiên họp Hội đồng Chính phủ trong thời gian Người đi vắng. Đặc biệt, trước khi sang Pháp đàm phán với Chính phủ Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Tôi vì nhiệm vụ quốc dân giao phó phải đi xa ít lâu, ở nhà trăm sự nhờ cậy ở Cụ cùng anh em giải quyết cho. Mong Cụ dĩ bất biến ứng vạn biến”.

Nắm chắc và vận dụng xuất sắc phương châm “dĩ bất biến ứng vạn biến”, trong giai đoạn vừa giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ, vừa thay mặt Chủ tịch nước điều hành công việc của Chính phủ (từ 31/5 đến 21/10/1946), Huỳnh Thúc Kháng luôn đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên những khác biệt về chính kiến, qua đó, góp phần ổn định tình hình đất nước và bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ trước các thế lực thù địch, phản động chống phá. Ngày 23/10/1946, trong Lời Tuyên bố với quốc dân sau khi từ Pháp trở về, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá: “Trong lúc tôi đi vắng, nhờ sự lãnh đạo sáng suốt của cụ Huỳnh quyền Chủ tịch, sự săn sóc giúp đỡ của Quốc hội, sự ra sức gánh vác của Chính phủ, sự đồng tâm hợp lực của quốc dân, mà giải quyết được nhiều việc khó khăn, công việc kiến thiết cũng tiến bộ”.

Cuối năm 1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, dù tuổi cao, sức yếu, Huỳnh Thúc Kháng vẫn nhận nhiệm vụ thay mặt Chính phủ đi kinh lý miền Trung, kêu gọi đồng bào ủng hộ Chính phủ, ủng hộ cách mạng. Trong chuyến đi, ông lâm bệnh nặng. Trước lúc qua đời, ông vẫn gửi điện văn tạ từ Chủ tịch Hồ Chí Minh và kêu gọi đồng bào, chiến sĩ tiếp tục chiến đấu, nhất định không để dân tộc Việt Nam một lần nữa rơi vào ách thực dân; đồng thời kêu gọi các đảng phái, tôn giáo đoàn kết chung quanh Chủ tịch Hồ Chí Minh để cứu nước.

Ngày 21/4/1947, Huỳnh Thúc Kháng qua đời tại Quảng Ngãi. Theo tâm nguyện, Nhân dân đã an táng ông trên núi Thiên An, tỉnh Quảng Ngãi. Trước sự ra đi của ông, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho đồng bào toàn quốc báo tin buồn và quyết định tổ chức quốc tang, tôn vinh một bậc đại chí sĩ “học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao”, suốt đời “phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập”.

Nhìn lại cuộc đời của bậc đại chí sĩ - từ phong trào Duy Tân, những năm tháng tù đày ở Côn Đảo, rồi hoạt động nghị trường, báo chí, đến khi trực tiếp tham gia chính quyền cách mạng - có thể thấy Huỳnh Thúc Kháng luôn nhất quán một tinh thần, một lý tưởng xuyên suốt: Yêu nước, thương dân, luôn đặt lợi ích chung lên trên hết và sẵn sàng nhận nhiệm vụ khi Tổ quốc cần. Cuộc đời, sự nghiệp và nhân cách cao cả của ông đã để lại bài học sâu sắc về lòng yêu nước, khí tiết, bản lĩnh và trách nhiệm của bậc đại trí thức trước vận mệnh quốc gia -dân tộc.

Kỷ niệm 150 năm ngày sinh đại chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng (1/10/1876 – 1/10/2026) là dịp để hậu thế tưởng nhớ và tri ân những cống hiến to lớn của ông - người đã dành trọn một đời tận tụy phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân. Từ đó, khơi dậy và phát huy tinh thần tự học, tự tu dưỡng đạo đức và bản lĩnh dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung của cán bộ, đảng viên. Đồng thời, phát huy trí tuệ và tinh thần cống hiến, hi sinh của thế hệ hôm nay, quyết tâm bảo vệ “nền thái bình muôn thuở” để dựng xây đất nước Việt Nam phồn vinh, Nhân dân ấm no, hạnh phúc.

Nội dung: Khôi Nguyên

Ảnh: Tư liệu

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 4:01:10:2026:07:00