[E-Magazine] Trên những công trường gọi năm học mới - Kỳ cuối: Ngày mai, con về trường mới...

Sáng thức dậy, hai anh em Quân ngồi thật lâu bên bậu cửa nhà sàn nhìn ra núi. Năm học mới này, hai đứa trẻ sẽ được đến một ngôi trường mới, nơi đường đến lớp gần hơn với những bữa cơm, giấc ngủ không còn là nỗi lo thường trực của mẹ hiền.

Chúng tôi ngược bản Muống, xã biên giới Sơn Thủy, đi qua những ngôi nhà sàn của đồng bào dân tộc Thái nằm co ro dưới mưa rừng tầm tã. Căn nhà hai anh em Hoàng Hà Anh Quân - Hoàng Thùy Dương nằm trên một con dốc nhỏ quanh co trơn trượt. Bên trong ấy, ướt sũng từ nền luồng phập phồng cho đến góc bếp tối om, khói cay xè đôi mắt. Ngồi cạnh mẹ, hai anh em thi thoảng nhìn tôi rồi lặng lẽ cúi mặt, e dè.

Bố mẹ ly hôn từ năm 2023, hai anh em Quân ở trong căn nhà ấy với ông bà ngoại tóc bạc lưng còng, cùng người mẹ hiền bươn chải nắng mưa. Chị Hà Thị Táo, người đàn bà mới 34 tuổi, nhưng sự chật vật đã hằn sâu lên hai khóe mắt đượm buồn.

Người bản nói, mấy năm trước, hôn nhân còn có thể cứu vãn, chị Táo không ít lần ôm 2 đứa nhỏ chạy tất tưởi sang nhà người thân trong đêm để tránh trận đòn từ người chồng rượu chè bê bết. Mà đến giờ, nhắc đến người cha ấy, Quân còn ám ảnh, giật mình rồi khóc.

Hôn nhân đổ vỡ, cái nghèo còn nguyên. Người mẹ ấy phải chạy vạy từng bữa, tìm kế sinh nhai cho cả gia đình 5 nhân khẩu. Ông ngoại Quân - ông Hà Văn Nơi thân hình gầy guộc, đau ốm liên miên. Còn bà ngoại lưng còng, sáng chiều qua lại con dốc trước nhà đã phải dừng lại giữa chừng thở dốc.

Ngày tạnh ráo, chị Táo vào rừng chặt nứa vầu, ngày mưa thì xuống chợ mua xỉ những cá, thịt, mắm, muối, rồi rong ruổi qua khắp xóm thôn đường bản bán lẻ lấy đồng ra đồng vào. Nhưng bên nách 2 đứa con, tháng một lần đưa bố về phố khám bệnh lấy thuốc, gánh nặng chồng lên nhau, chị chẳng thể dư dật. Cận năm học rồi, muốn mua cho anh em Quân thêm bộ quần áo mới, chị cũng phải đắn đo.

Quân thương mẹ, nhiều lần đòi bỏ học để giảm bớt chi tiêu, khó nhọc. Cháu nghĩ giản đơn, như năm học trước, học lớp 7, mỗi tháng riêng tiền đến trường bằng xe ghép đã tiêu tốn 350 nghìn đồng. Rồi tiền áo quần, ăn uống, rồi tiền học của em... Biết ý định, chị Táo chỉ biết ôm mà nức nở, sụt sùi.

Còn em Quân, Hoàng Thùy Dương (SN 2018), tuy được học ngay gần nhà, trong điểm lẻ Hiết, Trường TH Sơn Thủy vào năm học trước (nay là Trường Phổ thông Nội trú TH&THCS Sơn Thủy), nhưng nhiều hôm cũng phải ở lại ăn cơm tối cùng cô giáo. Bởi mưa chiều trút xuống, người mẹ chưa kịp về đón con.

Hơn 10 năm trồng người ở điểm lẻ Hiết, cô giáo Nguyễn Thị Thu (SN 1973) đã chắp cánh ước mơ cho bao thế hệ học trò ở các bản: Hiết, Cóc, Muống, Chanh (nay sắp xếp thành bản Muống). Nhưng hai anh em Quân, chị thương cảm nhất.

Trong hành trình của lòng thương yêu, chị không nhớ nỗi đã bao lần nấu cơm cho các cháu khi mẹ chưa kịp về, rồi những đêm tận tình giảng dạy, bồi dưỡng thêm kiến thức, hay động viên các cháu nỗ lực vươn lên...

Cô giáo Thu đượm buồn: “Cả hai anh em Quân đều rất ham học và thương mẹ. Chỉ rằng, vì hoàn cảnh khó khăn, nên ở lớp các cháu thường thu mình, thiếu tự tin, ngại tiếp xúc và ngại đón nhận những điều mới mẻ”.

Nỗi buồn của cô giáo Thu không chỉ nằm ở hoàn cảnh của hai đứa trẻ. Đó còn là điều mà những người làm nghề giáo vẫn trăn trở ở vùng biên: Cái nghèo không chỉ thiếu một bữa cơm, một bộ quần áo, mà còn làm một đứa trẻ thu mình lại trước cuộc sống.

Gần tháng trước, cán bộ xã và thầy, cô giáo ở Trường Phổ thông Nội trú TH&THCS Sơn Thủy về tận bản để họp dân, thông tin về chủ trương của Đảng, Nhà nước xây trường học vùng biên. Chị Táo nghe mà mừng đến không cầm được nước mắt. Năm học mới, Quân được học nội trú, Dương vì còn nhỏ nên gia đình chỉ đăng ký học bán trú. Cả 2 anh em đều được Nhà nước hỗ trợ tiền ăn, quần áo, sách vở, đồ dùng học tập...

Chị Táo bộc bạch: “Mẹ con tôi biết ơn Đảng, Nhà nước các cấp đã quan tâm, chăm lo cho sự học của các cháu. Tôi đã vơi đi phần vất vả”. Rồi chị nhìn ra con đường phía trước, dẫu biết còn khó khăn, nhưng đôi mắt đã ánh lên như có một niềm vui. Chí ít, một phần gánh nặng trên vai chị được gỡ xuống.

Phải qua một cuộc chuyện, Quân mới tự tin chào và nói với tôi: “Cháu sẽ cố gắng học tập thật tốt để không phụ lòng mong mỏi của mẹ, để mai này trở thành người có ích cho xã hội, cho quê hương”.

Nơi núi rừng gian khó, nơi mà người lớn đắp đổi mưu sinh từng bữa qua ngày. Rồi đây, những ngôi trường nội trú hoàn thành, sẽ mang thêm cơ hội cho những đứa trẻ thả sức ước mơ, hoài bão. Các cháu thiếu nhiều thứ, nhưng giờ đây đã không còn thiếu những cơ hội.

Những học trò vùng biên chân chất nhưng phần nhiều các cháu còn rụt rè, e ngại, chỉ chực chạy đi khi có người lạ. Tôi góp nhặt, mang theo những câu chuyện ấy về Trường Phổ thông Nội trú TH&THCS Na Mèo. Ở đó, thầy giáo Nguyễn Văn Dương, hiệu trưởng nhà trường, kể về học trò bằng sự am hiểu của người từng đi qua những điểm lẻ, lớp ghép.

Thầy Dương nhìn nhận: Có nhiều cháu học giỏi, tự tin. Nhưng phần nhiều các cháu còn tâm lý rụt rè, e ngại, thậm chí ngại tiếp xúc, ngại tham gia các hoạt động ngoại khóa... Nhiều cháu về bán trú trong những năm học trước vẫn thường xuyên khóc vì thiếu vắng bố mẹ.

Phía sau những biểu hiện ấy, nhiều khi vẫn là chữ nghèo. Cái nghèo hằn lên những mái tranh xác xơ vách đất, lên cả chuyến xe tha hương của người lớn, và cả những áo quần nhàu nhĩ chằng chịt miếng vá của trẻ nhỏ. Nhiều cháu hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, cháu mất bố, cháu mồ côi mẹ, nhiều cháu bố mẹ đi làm ăn xa, phải ở nhà với ông bà nội. Việc học tập - được chữ nào hay chữ ấy.

Thầy Dương bộc bạch: “Muốn nâng cao chất lượng giáo dục ở các trường phổ thông nội trú liên cấp, câu chuyện không chỉ ở cách thức tổ chức truyền đạt kiến thức, mà trước hết là phải tạo cho được môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, nền nếp, kỷ cương, gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa. Để ngôi trường không chỉ là nơi ở, nơi học tập mà còn là ngôi nhà thứ 2 của mỗi học sinh”.

Quê ở xã Nga Thắng, lên biên giới công tác hơn 20 năm trời, thầy Dương hiểu mục tiêu ấy là chẳng hề dễ dàng, phải cần cả trách nhiệm lẫn tâm huyết của từng nhà giáo. Những năm học trước, khi chưa sáp nhập, Trường Phổ thông Bán trú THCS Na Mèo đã thành công trong nhiều mô hình giáo dục, như tổ tư vấn tâm lý, câu lạc bộ sáng tạo khoa học - kỹ thuật... Nhiều học sinh giành giải cao trong các kỳ thi cấp tỉnh, cấp huyện cũ. Mới đây nhất, trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT năm học 2026-2027, nhà trường có 5 học sinh thi đậu vào Trường THPT Dân tộc nội trú Ngọc Lặc, trong đó có 4 cháu ở bản đồng bào Mông Ché Lầu.

Những kết quả ấy để nhận ra, khi có điều kiện, trẻ em vùng biên hoàn toàn có thể tiến rất xa. Điều quan trọng là phải mở được cánh cửa cơ hội cho các cháu.

Ở Na Mèo, tôi nhận ra cách nhà trường tạo dựng “mái nhà thứ 2” cho học sinh từ những việc rất nhỏ. Từ bố trí từng chiếc giường, bàn ăn, xây dựng nội quy phòng ở, phòng ăn, nếp sinh hoạt. Rồi chủ động phối hợp với Ban Chỉ huy Quân sự xã, Đồn Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Na Mèo để dạy các cháu kỹ năng gấp chăn, màn, quần áo mỗi sáng mai thức giấc...

Giữa bộn bề công việc trước ngày khai giảng, tôi gặp lại thầy giáo Nguyễn Công Tuyến (SN 1977) quê ở xã Thọ Phú, lên công tác ở vùng biên này. Nhiều năm trời, thầy phải ở trong một cái chòi dựng tạm bằng tre luồng ngay trong khuôn viên nhà trường, chịu đủ mưa gió, lạnh căm.

Năm học tới, công trình trường liên cấp hoàn thành, với dãy phòng công vụ khang trang, cũng mở ra cơ hội mới làm việc, cống hiến mới cho người thầy.

Thầy Tuyến khảng khái: “Nhà nước đã xây trường, chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực hết sức mình để xây con người trên vùng biên này. Tôi tin, khi sự học phát triển, vùng biên cương này sẽ khác, no ấm và giàu đẹp hơn”.

Và tôi biết, ngôi trường có thể được dựng lên trong một năm. Nhưng để một đứa trẻ trưởng thành, tự tin và có tri thức sẽ cần nhiều hơn thế. Sẽ cần thêm ở người thầy tháng ngày đứng lớp, những bữa cơm cùng học trò và thức khi học sinh đã ngủ...

Rồi đây, hành trình đến trường của trẻ em vùng biên vẫn qua con đường cũ, núi vẫn đứng đó, những bản làng vẫn nép mình dưới triền xanh. Chỉ có điều, những bước chân trẻ nhỏ như hai anh em Quân đã mang theo một tâm thế khác, một cách nhìn khác về ngày mai tươi sáng hơn.

Có lẽ, đó mới là cuộc đua đáng giá nhất: Không chỉ để hoàn thành một công trình, mà là để không một ước mơ trẻ thơ nào bị bỏ lại phía sau bởi thiếu thốn, bất hạnh và phía sau những con suối mùa mưa...

Nội dung: Đỗ Đức

Ảnh: Minh Hiếu - Đỗ Đức

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 1:31:08:2026:14:00