[E-Magazine] Trên những công trường gọi năm học mới - Kỳ 1: Mở lối tương lai

Từ lớp học ghép nhiều độ tuổi trong căn phòng liêu xiêu tạm bợ và cả cung đường bị băm vằm bởi dọc ngang sông suối, những ngôi trường nội trú liên cấp đang dần thành hình giữa trập trùng núi non hùng vĩ. Không chỉ thêm một mái trường khang trang, công trình còn mở ra cho những đứa trẻ vùng biên một con đường gần hơn đến lớp học và một khoảng trời rộng hơn cho ước mơ.

Mưa vẫn rả rích trên núi đồi biên viễn những ngày cuối tháng 8. Cung đường lên bản đồng bào Mông Mùa Xuân, xã Sơn Thủy chìm trong mưa, lượn lờ bên núi cao chon von, bên vực sâu tun hút, rồi chìm khuất trong khoảng trời xám trắng. Gặp lại chúng tôi, trên gương mặt thầy giáo người Mường Hà Văn Xiện đã ánh lên niềm vui, khi mà dự án Trường nội trú liên cấp TH&THCS Sơn Thủy sắp sửa hoàn thành.

Rồi đây, những đứa trẻ bản Mông sẽ có thêm cơ hội viết lên giấc mơ đẹp và một tương lai tươi sáng hơn dưới mái trường kiên cố có nơi ăn chốn ở khang trang, hiện đại. Sẽ chẳng còn canh cánh lo sợ lũ quét đất vùi, từng là nỗi ám ảnh trong chiều mưa gào gió hắt khi còn học dưới điểm trường lẻ.

Với thầy Xiện, đó không chỉ là niềm vui của một năm học mới, mà còn là điều anh đã mong mỏi qua nhiều năm tháng gắn bó với vùng đất này.

Một ngày cuối thu năm trước xào xạc lá đổ, cũng ở nơi này, chúng tôi lặng người chứng kiến tiết dạy của thầy Xiện giữa 4 bức tường loang lổ rêu mốc trong điểm lẻ Xía Nọi, thuộc Trường TH Sơn Thủy. Lớp học có 14 đứa trẻ người Mông, nhưng 2 trình độ. Tám học sinh lớp 3 và sáu học sinh lớp 1 ngồi dọc ngang quay về hai hướng bảng.

Một lớp học, hai chương trình. Một người thầy cùng lúc phải đứng giữa hai bài giảng, chia đôi sự tập trung, chia đôi thời gian, nhưng nhân đôi áp lực. Còn những đứa trẻ, trong cùng một căn phòng, mỗi em đứng ở một nấc thang kiến thức khác nhau.

Từ những ngày mưa lạnh đường trơn, lốp xe quấn xích vượt qua đèo cao dốc đứng, cho đến ngày bản Mùa Xuân có điện, có đường, thầy Hà Văn Xiện nếm trải đủ nhọc nhằn gian khó cho sự học trên triền đất biên cương này. Thầy bảo, đã từng có thời những tấm bảng kia được đặt ở cạnh nhau, chung hướng.

Nhưng có lần, học sinh lớp 4 vẫn vô tư chép bài của học sinh lớp 2 mà không nhận ra. Đến khi thầy phát hiện, nhắc nhở, em mới dừng lại.

Câu chuyện nhỏ, nhưng phía sau nó là một nỗi niềm người thầy. Ở nơi gian khó, những đứa trẻ bản Mông chuyên cần đến lớp học chữ, không phải theo bố mẹ vào rừng, lên rẫy đã là một niềm hạnh phúc lớn lao mà bao thế hệ người thầy băng rừng tìm trò về lớp.

Cạnh 2 phòng học loang lổ rêu mốc, vài thân gỗ được đóng khung dựng lên rồi che chắn phía trên bằng gỗ pơ mu và lá cọ. Thầy Xiện và một giáo viên xa nhà trú ngụ trong đó, chịu đủ những lạnh căm mưa gió. Trước mỗi năm học, giáo viên và người bản chung tay lợp lại mái, che chắn lại thưng, nhưng chưa mùa mưa năm nào căn phòng không bị dột ướt. Nước từ mái lá nhỏ xuống nền nhà ướt sũng, gió từ núi thổi vào lạnh buốt, nhưng người thầy vẫn ở đó, để sáng hôm sau kịp lên lớp.

“Lớp ghép, khó cho cả người dạy và khó cho cả người học. Chuyện nâng cao chất lượng giáo dục thực sự rất khó khăn”, thầy Xiện bộc bạch. Rồi kể tiếp: Mấy năm trước, nơi này vẫn còn xảy ra tình trạng học sinh lớp 3 còn chưa thể đọc thông viết thạo. Giờ thì các cháu đọc thông cả rồi. Các cháu đều thích đến lớp đi học.

Dẫu sự học đã khác trước, nhưng tôi đứng đó, lòng bị ghì níu bởi ánh mắt thơ ngây của những đứa trẻ bản Mông khép nép, e dè, chỉ muốn chạy vụt đi khi thấy ống kính máy ảnh giơ lên.

Ngày đang khác. Từ ngày dự án Trường nội trú liên cấp TH&THCS Sơn Thủy được khởi công, cũng là lúc những đứa trẻ ở khắp các bản xa gần thường xuyên lui tới ngóng trông. Hôm tôi đến, những đứa trẻ bản Mông năm trước cũng theo chân thầy Xiện đứng đó, phía ngoài hàng rào sắt, đưa mắt hướng vào trong theo nhịp hối hả, khẩn trương của người thợ công trình.

Thầy Xiện cười hiền: “Ngày trước, nhiều cháu ở điểm lẻ Xía Nọi muốn về trường chính để học tập. Nhưng cách nhà hơn 23 cây số, cuộc sống đắp đổi qua ngày, chẳng ông bố bà mẹ nào đủ sức ngày 2 buổi đưa đón con đến trường. Giờ thì tuyệt vời lắm rồi”.

Rồi thầy hướng mắt nhìn về nụ cười của những đứa trẻ bản Mông. Trong ánh mắt ấy có niềm vui của một người thầy đã đi qua nhiều tháng năm gian khó.

Sự học vùng biên - trường xa lớp ghép, bao lâu nay vẫn tuần tự đi trong ngổn ngang, gian khó quấn quanh cả hai phía thầy trò. Bởi thế, khi những dự án trường nội trú liên cấp được triển khai sau Thông báo số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị về chủ trương đầu tư xây dựng trường học cho các xã biên giới, niềm vui ở các bản làng không chỉ nằm trong những dãy nhà đang dần thành hình. Đó còn là cảm giác được quan tâm đặc biệt, được trao thêm một cơ hội, mở lối tương lai cho những đứa trẻ.

Chiều hôm ấy, công trường dự án Trường nội trú liên cấp TH&THCS Bát Mọt vẫn còn ngổn ngang đất đá. Những người thợ vừa rời ca, tốp khác lại bước vào. Phía bên ngoài, một cậu bé có đôi giày trắng đứng nhìn mãi vào trong. Vi Văn Hân, học sinh lớp 8 ở trọ tìm chữ trong năm học trước mà tôi đã gặp.

Thấy tôi, cháu nhanh nhảu: “Nhà cháu ở xa, có được học tập nội trú trong ngôi trường này không chú”. Tôi biết, cháu đã ước ao nhiều lắm. Nhiều đến nỗi, ông Lương Văn Sao, nhân viên bảo vệ nhà trường kể: Tuần nào cũng thế, Hân đều tự đạp xe, cùng các bạn về xem trường mới.

Nhà Hân ở tận thôn Vịn, giáp đường biên giới, cách trường hơn 15 cây số chòng chành đường núi. Năm học trước, cháu ở trọ cùng với 2 đứa trẻ trong một căn nhà sàn cũ kỹ, ẩm ướt. Đang tuổi ăn tuổi chơi, nhưng cả 3 đứa trẻ đã phải nương tựa nhau tự lập, từ đi chợ mua thức ăn, nấu cơm, giặt giũ quần áo, cho đến lúc ra trạm y tế lấy thuốc khi ốm đau...

Cung đường đến trường, dẫu có cầu, tràn vượt qua sông, suối, và rất thương con, nhưng chẳng có bố mẹ nào đủ sức đều đặn quanh năm dành cả nửa ngày đường đưa đón con đến lớp. Trong khi, các trường THCS không còn duy trì điểm lẻ, bố mẹ Hân đành chọn cách cho con ở trọ tìm chữ.

Năm học 2025-2026, Trường THCS Bát Mọt có 262 học sinh. Nhiều học sinh ở xa trường từ 7 đến gần 20 cây số, cũng như Hân, gần 100 cháu phải ở trọ đi học. Vậy nên, việc được nhà nước hỗ trợ học tập, nội trú trong một ngôi trường khang trang, hiện đại đã là điều quá đỗi lớn lao mà đến như trong giấc mơ Hân cũng chưa từng thấy.

Chiều xuống, trên công trường dự án Trường nội trú liên cấp TH&THCS Bát Mọt, một người thợ tháo đôi giày lấm bùn rồi lại bước về phía lán nghỉ, tốp thợ khác đã đeo sẵn những đôi giày vội vã bước vào. Còn phía bên kia hàng rào, Hân và những đứa trẻ vùng biên có đôi giày đẹp vẫn đứng nhìn ngôi trường mới...

Chỉ còn ít ngày nữa, tiếng trống trường sẽ vang lên trên những bản làng vùng biên điệp trùng hùng vĩ. Ở nơi đường đến trường từng dài bằng cả một buổi đi về, ngôi trường nội trú được dựng lên không chỉ làm ngắn lại khoảng cách địa lý, cơ hội học tập, mà còn mở lối tương lai cho những đứa trẻ bản nghèo.

Nội dung: Đỗ Đức

Ảnh: Minh Hiếu - Đỗ Đức

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 6:29:08:2026:15:15