[E-Magazine] Tết Nguyên đán - “Buổi sáng linh thiêng nhất”

Tết Nguyên đán là cánh cửa kỳ diệu. Đẩy cánh cửa ấy ra, ta không chỉ bắt gặp mùa xuân – mùa khởi đầu cho chu kỳ vận hành mới của thiên tạo; mà trong thời khắc của "buổi sáng linh thiêng nhất" ấy, bằng một sức mạnh vô hình nào đó, ta như được cuốn vào trong giấc mơ hạnh phúc lớn lao: Giấc mơ về sự an vui, nơi mà mọi lo toan, muộn phiền được gác lại và để những hằng số văn hóa bất biến của Tết sẽ giúp con người di dưỡng tinh thần và tâm hồn.

Dưới bàn tay vận hành tinh vi của tạo hóa, Tết là một khoảng không - thời gian đặc biệt, khi nó nằm ở sự “giao thoa” giữa mặt trời và mặt trăng. Bởi, theo quan niệm của những quốc gia phương Đông sử dụng lịch âm, thì sự vận động của thời gian phụ thuộc vào sự vận động của mặt trăng. Do đó, năm mới bắt đầu vào ngày trăng xuất hiện sau khi mặt trời ló rạng khỏi chí tuyến Nam. Với quốc gia lấy văn minh lúa nước làm nền tảng căn cơ như Việt Nam, thì sự vận hành của đời sống gắn với nhịp điệu mùa càng đậm nét. Chính vì vậy, Tết không chỉ là một lễ tiết theo lịch âm, mà là sự phản ánh của chu kỳ sản xuất nông nghiệp và tư duy âm dương ngũ hành.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Văn Huyên, thì Tết Nguyên đán "là lúc khởi đầu của một năm, tháng và mùa. Nó đứng đầu chuỗi nhịp điệu các thời kỳ. Vì thế, sáng hôm đó là buổi sáng linh thiêng nhất. Nó là điềm báo trước các sự kiện tốt lành của các tháng âm lịch tiếp theo. Và tất cả các cử chỉ ta làm trong những giờ đầu tiên này đều có hiệu lực của một đạo bùa quý báu". Còn tác giả của cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương” – Vệ Thạch Đào Duy Anh, thì cho rằng, nhiều phong tục Tết có nguồn gốc sâu xa từ tín ngưỡng phồn thực và ý thức về chu kỳ mùa vụ. Tống cựu nghênh tân không chỉ là thay đổi niên lịch, mà là một hành động mang tính biểu tượng, đó là gạt bỏ tàn dư cũ kỹ để chuẩn bị cho sự sinh sôi mới.

Mang ý nghĩa về sự bắt đầu hay khởi nguồn của những điều tốt đẹp như thế, cho nên Tết Nguyên đán chưa bao giờ là một phong tục hay một sinh hoạt văn hóa đơn thuần. Ngược lại, Tết của dân tộc Việt Nam là một cấu trúc văn hóa tổng hợp, nơi hội tụ các yếu tố kinh tế, tín ngưỡng, gia đình, cộng đồng “rất Việt Nam”, mà nhờ sự đặc sắc ấy nên Tết Việt khó có thể thể bị đánh đồng với tập tục đón Tết theo lịch âm của một số quốc gia Á Đông. Đặc biệt, Tết mang trong nó những tầng ý nghĩa rất sâu xa, như khả năng cố kết cộng đồng, dưỡng nuôi các giá trị truyền thống và nhất là hướng con người đến những giá trị chân chính, với gia đình là nền tảng... Nhờ đó, Tết Nguyên đán trở thành một nhân tố quan trọng, góp phần định hình nên bản sắc văn hóa Việt Nam – một “tấm khiên” vừa mềm mại, uyển chuyển, vừa bền bĩ, dẻo dai đã định hình nên một Việt Nam bản lĩnh và kiên cường “Sống vững chãi bốn ngàn năm sừng sững/Lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa”.

Sự khác biệt của Tết Việt với những quốc gia có nhiều nét tương đồng văn hóa, trước hết được thể hiện sinh động qua những “mã văn hóa” rất độc đáo và riêng có.

Với người Việt, sự tích về sự ra đời của bánh chưng, bánh giầy không đơn thuần là nhằm lý giải nguồn gốc các loại bánh. Câu chuyện ấy có tầng ý nghĩa sâu hơn và gắn chặt với văn minh lúa nước - nền móng cho sự hình thành và phát triển của quốc gia từ thời Hùng Vương. Lý giải rằng, trong trời đất không gì quý bằng hạt gạo - sản vật được làm ra từ đôi tay lao động cần cù của con người và sự ưu ái của thiên nhiên. Do đó, bánh chưng - loại bánh hình vuông, được làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, gia vị và được gói gọn trong lá dong xanh - trở thành biểu tượng cho đất, cũng chính là tượng trưng cao nhất cho nguồn gốc của sự sống, sự sinh sôi. Không dừng lại ở đó, bánh chưng được dâng lên tổ tiên nhằm thể hiện sự kính ngưỡng, đạo hiếu của hậu thế đối với tiền nhân; cũng như đề cao sự sáng tạo của con người trong lao động. Và khéo thay, những giá trị ấy lại tìm được sự đồng điệu tuyệt vời với ý nghĩa của ngày Tết Việt.

Với ý nghĩa vô cùng đặc biệt ấy, nên dù ẩm thực ngày Tết là một “kho tàng” thú vị, thì bánh chưng vẫn luôn là trung tâm của mâm cỗ Tết. Đó không chỉ là một món ăn, đó là một di sản văn hóa lấp lánh giàu giá trị biểu tượng. Hơn thế nữa, nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm còn được xem như một “nghi lễ tập thể”. Nơi đó có bếp lửa là trung tâm tỏa ra hơi ấm, để làm dịu bớt cái lạnh đêm tháng Chạp và mùi khói bếp quyện trong câu chuyện của ông bà, cha mẹ về năm cũ và cả niềm mong mỏi cho năm mới tốt đẹp. Ngày nay, dù “nghi lễ tập thể” ấy có thể không còn được duy trì ở những nơi đô hội, nhưng bánh chưng vẫn luôn xuất hiện trên ban thờ và trên mâm cỗ Tết. Còn dưới bóng làng quê, gói và nấu bánh chưng vẫn là một nghi thức của ngày Tết, mà nhờ đó “màu của Tết” vẫn luôn đậm đà, vẫn có sức gọi mời con người ta trở về và níu giữ tâm hồn ta với những giá trị truyền thống tốt đẹp.

Nói về những “mã văn hóa” đã làm nên bản sắc hay sự độc đáo của Tết Việt, thì ngoài bánh chưng phải kể đến lễ tiễn ông Công ông Táo lên chầu trời vào ngày 23 tháng Chạp; lễ dựng cây nêu để xua đuổi tà ma, mang lại bình yên cho con người trong những ngày Tết; lễ cúng giao thừa - thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, nhằm tống cựu nghênh xuân; tục xông đất đầu năm với hi vọng về năm mới tốt lành; tục xuất hành đầu năm với mong mỏi vạn sự hanh thông; tục lì xì đầu năm gửi gắm lời chúc phúc, tài lộc và may mắn...

Có thể nói, mỗi “mã văn hóa” độc đáo đều gắn với một câu chuyện hết sức thú vị và mang nhiều tầng ý nghĩa. Cho nên, dù đi qua hàng ngàn năm và phải đối mặt với nguy cơ đồng hóa văn hóa, song Tết cổ truyền người Việt vẫn có sức sống bền bĩ và trở thành sợi dây văn hóa gắn kết quá khứ - hiện tại và tương lai.

Tết là một mỹ tục đẹp của dân tộc Việt không chỉ bởi ý nghĩa về sự khởi đầu năm mới, hay qua những “mã văn hóa” độc đáo. Tết Việt, xét ở tầng trên có tính biểu tượng, Tết là sự trở về, là sự đoàn viên, sum họp gia đình. Còn ở về tầng sâu bản chất, Tết chính là sự tìm về của những chân giá trị vốn đã trở thành gốc rễ giúp dân tộc này đứng vững, và một trong số đó là “không gian giao cảm” giữa người sống và tổ tiên. Có ý kiến cho rằng, Tết là thời điểm đạo hiếu được biểu đạt tập trung nhất thông qua các nghi thức thờ cúng tổ tiên. Đây được ví như cơ chế tái khẳng định huyết thống và trật tự thứ bậc trong gia đình Việt. Khi mâm cúng Tất niên được đặt lên bàn thờ trầm mặc khói hương, cũng là lúc con cháu tìm thấy sự kết nối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ. Nén hương tạo nên sự kết nối con người ta với quá khứ, để sống tốt cho hiện tại với niềm tin về một năm mới an lành và cả sự kỳ vọng về tương lai tốt đẹp hơn. Cũng từ phong tục thờ cúng tổ tiên ấy đã gắn chặt thêm mối liên quan huyết thống gia đình, dòng tộc – nhân tố vốn là nền tảng tạo nên sự cố kết cộng đồng xã hội truyền thống và cũng sẽ là nhân tố bồi đắp nên sự bền vững của xã hội đương đại, bất chấp mọi sự biến chuyển của thời cuộc.

Ngày nay, sự thương mại hóa của hàng hóa Tết đã và đang thay thế cho nhiều nghi thức gắn liền với Tết, chẳng hạn như tục gói bánh chưng, gói giò Tết; hay một số lễ nghi truyền thống như tục dựng cây nêu cũng ít nhiều bị suy giảm; hoặc là sự thay đổi về mô hình gia đình (gia đình hạt nhân thay dần gia đình tam đại đồng đường, tứ đại đồng đường), khiến cho không ít sinh hoạt truyền thống gia đình ngày Tết có sự thay đổi đáng kể (chẳng hạn, thay vì Tết nội, Tết ngoại thì nhiều gia đình chọn đi du lịch ngày Tết)... Điều này đã và đang khiến cho không ít người tỏ ra hoài nghi, rằng phải chăng Tết đang dần mất đi tính thiêng và trở thành sự kiện tiêu dùng?, và rằng phong vị Tết dường như đã nhạt đi rất nhiều, bởi người ta không còn tìm thấy sự háo hức xưa cũ hay cái màu riêng có của Tết?

Văn hóa vốn dĩ không bất biến, mà là một quá trình luôn luôn thay đổi, tiếp biến để làm mới và để thích nghi với bối cảnh mới, với nhịp sống đương đại. Song ở chiều ngược lại, những giá trị văn hóa cốt lõi, được cả cộng đồng chấp nhận, bồi đắp và trao truyền, sẽ ví như “chiếc đinh” đóng chắc trên “tấm gỗ lim bản sắc” mà nhờ đó, dù có những vết bào trên bề mặt thì tầng dưới vẫn là những thớ gỗ rắn chắc. Với Tết cũng vậy. Dù về hình thức có thay đổi, nhưng tầng sâu ý nghĩa của Tết thì vẫn không biến mất. Đó là nhu cầu được sum họp gia đình, được trở về quê hương của người con xa xứ mỗi độ Tết đến xuân về, dường như đã có sẵn trong DNA và chỉ chờ đúng thời khắc để kích hoạt. Hay tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tinh thần đạo hiếu, gửi gắm những điều tốt đẹp trong năm mới... vẫn hiện hữu đầy mạnh mẽ . Cho nên, Tết có thể nhạt hơn về phong vị xưa cũ, nhưng đó là sự tái cấu trúc để nó vừa giữ được cái phần bản sắc nhưng cũng vừa phù hợp với lối sống, nhận thức và nhu cầu của con người trong bối cảnh mới.

Có thể khẳng định, Tết Nguyên đán được hình thành và tồn tại bền bỉ qua quá trình tiếp biến văn hóa, nhưng luôn giữ được phần giá trị cốt lõi mà nhờ đó, Tết vẫn là trung tâm của đời sống văn hóa tinh thần người Việt. Dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu, Tết Nguyên đán của Việt Nam xét đến cùng, là một cơ chế tái sinh văn hóa: Tái sinh thời gian bằng cách đóng lại năm cũ và mở ra năm mới; tái sinh không gian bằng cách thiêng hóa ngôi nhà và quê hương; tái sinh xã hội bằng cách củng cố gia đình và cộng đồng; tái sinh niềm tin bằng những lời chúc tốt đẹp, những nghi lễ sống động, những biểu tượng độc đáo... Bởi thế cho nên mỗi nghi lễ, mỗi phong tục ngày Tết đều chứa đựng chiều sâu triết lý và giá trị nhân văn bền vững. Để rồi, phong vị Tết ngày nay dường như là sự hội tụ của hai dòng chảy: một mang “màu” của ký ức thời gian lịch sử và một sống động cái “chất” hiện đại. Và hằng số của Tết vẫn là khả năng cố kết cộng đồng và thôi thúc con người trở về với gia đình, với các giá trị truyền thống - nơi ta tìm được chính mình và tìm được sợi dây kết nối bền bỉ với cội nguồn tiên tổ.

Nội dung: Khôi Nguyên

Ảnh: Tư liệu

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 2:17:02:2026:09:19