[E-Magazine] Thủ tướng Phạm Văn Đồng: Người chiến sĩ cộng sản kiên trung, nhà lãnh đạo kiệt xuất

Ông được thế giới đánh giá “là một trong những nhân vật xuất sắc và có ảnh hưởng lớn nhất ở Việt Nam trong thế kỷ XX, nhờ những khả năng siêu phàm về ngoại giao, cũng như uy tín, ảnh hưởng to lớn ở trong nước”. Cuộc đời ông là tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng và tinh thần tận hiến cho Tổ quốc, cho Nhân dân. Ông là Thủ tướng Phạm Văn Đồng.

Vốn sinh ra trong một gia đình trí thức (ở xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi; nay là xã Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi), con đường học tập của chàng thanh niên Phạm Văn Đồng đã sớm rộng mở. Từng theo học ở những ngôi trường thuộc hàng danh giá bậc nhất thời bấy giờ, như Quốc học Huế, Trường Bưởi; song đây cũng chính là môi trường lý tưởng giúp ông tiếp xúc với sách báo tiến bộ và nhanh chóng hòa mình vào phong trào yêu nước của học sinh, nhất là phong trào bãi khóa, đấu tranh đòi thực dân Pháp thả cụ Phan Bội Châu, để tang cụ Phan Chu Trinh...

Vì sớm giác ngộ cách mạng nên khi vừa tròn 20 tuổi (năm 1926), ông được tham dự lớp đào tạo cán bộ ở Quảng Châu (Trung Quốc), do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp tổ chức, giảng dạy. Đây là một bước ngoặt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của ông. Bởi, ý chí cách mạng, lý tưởng cộng sản và tinh thần yêu nước của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã ảnh hưởng sâu sắc tới tình cảm và lý tưởng của ông, từ đó tạo bước chuyển từ một thanh niên yêu nước trở thành một chiến sĩ cách mạng chân chính.

Tháng 4/1927, ông về nước và tiếp tục hoạt động cách mạng ở Nam Kỳ. Đến tháng 7/1929, ông bị mật thám Pháp bắt tại Sài Gòn và bị tòa án thực dân kết án 10 năm tù giam, đày ra Côn Đảo. Gần 7 năm thử thách khắc nghiệt trong lao tù đế quốc thực dân và cả những khó khăn, thiếu thốn, khốc liệt của chiến tranh không làm nản chí người chiến sĩ cộng sản Phạm Văn Đồng. Ông luôn vượt qua mọi khó khăn, gian nguy, mang hết nhiệt tình, tài năng và trí tuệ của mình cống hiến cho cách mạng. Sau khi được trả tự do, ông tiếp tục hoạt động trên mặt trận báo chí công khai thời kỳ Mặt trận Dân chủ; được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và sinh hoạt trong Chi bộ hải ngoại của Đảng Cộng sản Đông Dương. Cũng kể từ thời điểm này, ông được làm việc bên cạnh lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, được Người chỉ dẫn và trở thành một trong những nhà lãnh đạo tài năng của Đảng.

Năm 1941, trở về Cao Bằng hoạt động, ông tích cực tham gia quá trình vận động, tổ chức Mặt trận Việt Minh; phụ trách báo Việt Nam độc lập; xây dựng căn cứ địa, chuẩn bị lực lượng và các điều kiện tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay Nhân dân. Tháng 8/1945, tại Đại hội quốc dân họp ở Tân Trào, ông được cử làm Ủy viên Thường trực Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam. Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được cử làm Bộ trưởng Bộ Tài chính của Chính phủ lâm thời; được Quốc hội khóa I bầu làm Phó Trưởng ban Thường trực Quốc hội...

Có thể nói, những năm tháng hoạt động cách mạng đầy gian khổ, đã tôi luyện chàng thanh niên trí thức yêu nước Phạm Văn Đồng trở thành một chính khách, một thành viên trong ban lãnh đạo của cách mạng Việt Nam.

Những trọng trách mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó, đã được ông hoàn thành xuất sắc, qua đó góp phần khẳng định uy tín và tài năng của nhà lãnh đạo Phạm Văn Đồng; cũng như góp phần vào sự nghiệp đấu tranh bảo vệ thành quả cách mạng, bảo vệ nền độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Trước ngày kháng chiến toàn quốc bùng nổ đến tháng 1/1949, ông là Đặc phái viên của Trung ương Đảng và Chính phủ tại miền Nam Trung Bộ. Năm 1949, ông trở lại Việt Bắc và được cử là Ủy viên chính thức Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đảm nhận cương vị Phó Thủ tướng Chính phủ, Phó Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng tối cao. Từ Đại hội II đến Đại hội VI của Đảng (1951 - 1986), ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và là Ủy viên Bộ Chính trị. Từ năm 1955 - 1987, ông được giao đảm nhiệm trọng trách Thủ tướng Chính phủ (1955 - 1981), Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (1981 - 1987); kiêm nhiệm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Đảng (1954 - 1961); là Trưởng phái đoàn Chính phủ Việt Nam tại Hội nghị Giơ-ne-vơ về Đông Dương (1954)...

Qua từng cương vị công tác, uy tín và tài năng của nhà lãnh đạo Phạm Văn Đồng đã được khẳng định, với nhiều dấu ấn nổi bật. Thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân và vì dân, Thủ tướng Phạm Văn Đồng luôn đề cao "nguyên tắc tổ chức của Nhà nước chúng ta là nguyên tắc tập trung dân chủ. Dân chủ và tập trung là hai mặt không thể thiếu và phải mật thiết liên quan với nhau, kết hợp chặt chẽ với nhau”. Với tâm niệm ấy nên suốt 30 năm đứng đầu Chính phủ, Thủ tướng Phạm Văn Đồng luôn trăn trở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, nhằm xây dựng tiền đề, tạo lập và phát triển một chính quyền của dân, do dân, vì dân, xây dựng xã hội mới xã hội XHCN phù hợp với bản sắc của dân tộc Việt Nam.

Trên lĩnh vực kinh tế, dấu ấn Phạm Văn Đồng thể hiện rõ ngay từ khi đất nước vừa giành được độc lập. Ở cương vị Bộ trưởng Bộ Tài chính đầu tiên của Chính phủ lâm thời, ông đã có nhiều chủ trương sáng suốt giải quyết những vấn đề khó khăn về tài chính lúc bấy giờ. Trên cương vị Phó Thủ tướng rồi Thủ tướng Chính phủ trong hai cuộc kháng chiến, ông luôn hướng tới tổ chức bộ máy Nhà nước gọn nhẹ, ít tốn kém, hoạt động hiệu quả. Sau khi đất nước thống nhất, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội, trước những khó khăn của nền kinh tế, ông đã chỉ đạo mở cơ chế mới trong sản xuất kinh doanh, từng bước xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp, tạo bước khởi đầu quan trọng cho tư duy đổi mới đất nước.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng đặc biệt coi trọng việc chăm lo lợi ích của nhân dân, giải quyết những khó khăn cấp bách cho dân. Ngay khi nước nhà giành độc lập, đứng trước muôn vàn khó khăn, trong đó có nạn đói cướp đi sinh mạng của gần 2 triệu đồng bào, với tư cách là Bộ trưởng Bộ Tài chính, thay mặt Chính phủ, ông đã ký Nghị định giảm thuế và hoãn thuế cho nông dân (năm 1945). Được trao trọng trách đứng đầu Chính phủ, ông thường xuyên chỉ đạo các cấp, các ngành tìm cách khắc phục khó khăn, nâng cao đời sống của Nhân dân. Ông luôn sẵn sàng nhận trách nhiệm về mình, trách nhiệm của các cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng do mình đứng đầu, tự phê bình trước Quốc hội và nhân dân. Phát biểu tại cuộc họp Hội đồng Bộ trưởng thường kỳ ngày 6/7/1987, với tinh thần trách nhiệm cao trước những khó khăn, yếu kém trong công tác quản lý, điều hành các lĩnh vực kinh tế - xã hội, Thủ tướng đã thẳng thắn nhìn nhận: “Nếu chúng ta không suy nghĩ ngày đêm để phấn đấu cho nền kinh tế - xã hội có chuyển biến, có những bước phát triển để đời sống của nhân dân tốt hơn, đỡ khổ hơn, nếu chúng ta không làm như vậy, tôi nghĩ là chúng ta không xứng đáng”.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng là người hết sức trăn trở trước tệ quan liêu, tham nhũng, tiêu cực. Ông cho rằng phải “quét dọn mọi rác rưởi và dơ bẩn”, “có như vậy chúng ta mới có môi trường và cơ hội thuận lợi để làm tốt các công tác khác”. Đồng thời, ông đề cao việc chăm sóc cán bộ, đảng viên "như người làm vườn, vừa vun xới cho cây, cho hoa, vừa phải nhổ cỏ trừ sâu, và nhổ cỏ phải nhổ tận gốc, diệt sâu phải diệt từ trứng. Có như thế hoa mới càng đẹp, quả mới càng ngon". Quan điểm chỉ đạo của ông có ý nghĩa thời sự to lớn đối với công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong mọi giai đoạn.

Nói đến tài năng của nhà lãnh đạo Phạm Văn Đồng là nói đến dấu ấn của ông trên lĩnh vực ngoại giao. Tên tuổi của ông gắn liền với những sự kiện ngoại giao lớn, có can hệ đến vận mệnh quốc gia-dân tộc, như Hội nghị Phông-ten-nơ-blô và Hội nghị Giơ-ne-vơ. Đặc biệt, tại Hội nghị Giơ-ne-vơ bàn về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòà bình ở Việt Nam và Đông Dương, tên tuổi nhà ngoại giao Phạm Văn Đồng đã được khẳng định trên chính trường ngoại giao quốc tế, với những phát biểu đanh thép, những cuộc trả lời phỏng vấn sắc sảo. Với tài năng và uy tín, ông được Đảng, Nhà nước tin tưởng giao trọng trách Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Ngoại giao, Trưởng ban Đối ngoại Trung ương trong những năm 1955 - 1961.

Dấu ấn nhà ngoại giao Phạm Văn Đồng thể hiện qua những quan điểm có tính nguyên tắc, tài thuyết phục và tình cảm chân thành. Đảng và Nhà nước ta đã ghi nhận: “Đồng chí là nhà ngoại giao tài năng, có uy tín trên thế giới, nhìn xa trông rộng, tinh tế và linh hoạt, kiên cường và mềm dẻo, ứng xử nhanh nhạy, sáng tạo, luôn thể hiện lập trường chính trị sáng suốt trước thời cuộc và phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh”. Còn nhiều chính khách, bạn bè quốc tế đã dành cho ông những tình cảm thân thiết, sự kính trọng và cảm phục: Phạm Văn Đồng “là một trong những nhân vật xuất sắc và có ảnh hưởng lớn nhất ở Việt Nam trong thế kỷ XX, nhờ những khả năng siêu phàm về ngoại giao cũng như uy tín, ảnh hưởng to lớn ở trong nước”.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng không chỉ là nhà lãnh đạo kiệt xuất, mà còn là nhà lý luận chính trị và văn hóa xuất sắc. Với tài năng và trí tuệ sớm được bộc lộ, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao nhiệm vụ huấn luyện, giảng dạy lớp học tại Quảng Tây (Trung Quốc), với những bài lên lớp về con đường giải phóng, đào tạo cán bộ thí điểm thành lập Mặt trận Việt Minh... Đặc biệt, ông sớm sử dụng báo chí làm vũ khí sắc bén trong đấu tranh cách mạng. Trong lúc bị giam cầm nơi ngục tù Côn Đảo, ông đã tham gia làm báo Ý kiến chung và Người tù đỏ. Khi giữ các trọng trách mà Đảng và Nhà nước giao phó, ông tiếp tục viết các bài chuyên luận, xã luận phục vụ nhiệm vụ chính trị. Các bài viết của ông thể hiện rõ quan điểm lý luận, chủ trương, đường lối của Đảng, có tính định hướng và chỉ đạo thực tiễn sinh động; văn phong ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, để lại ấn tượng sâu sắc.

Là người nặng lòng với văn hóa truyền thống dân tộc, ông không chỉ dành thời gian nghiên cứu về các vua Hùng, các danh nhân văn hóa của dân tộc như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh...; mà còn đặc biệt coi trọng việc gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt và xem đó là biểu hiện của hành động cách mạng trên mặt trận văn hóa. Ông nhấn mạnh: “Tiếng Việt của chúng ta đẹp bởi vì tâm hồn của người Việt Nam ta rất đẹp, bởi vì đời sống, cuộc đấu tranh của nhân dân ta từ trước tới nay là cao quý, là vĩ đại”.

Quán triệt sâu sắc quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đào tạo con người mới “vừa hồng, vừa chuyên”, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đặt ra yêu cầu cho ngành giáo dục: "Mỗi thầy giáo phải trả lời cho được câu hỏi: Dạy cái gì? Dạy để làm gì? Nhà trường phải coi trọng giáo dục toàn diện cho học sinh, cả đức dục, trí dục, thể dục và mỹ dục. Phải làm và làm tốt giáo dục đạo đức cách mạng. Phải xây dựng trường ra trường, lớp ra lớp, dạy ra dạy, học ra học"; phải xác định rõ giáo dục là quốc sách hàng đầu, tương lai của dân tộc.

Là tác giả của nhiều đầu sách, trong đó, những đầu sách làm nên tên tuổi nhà lý luận và văn hóa Phạm Văn Đồng chính là những tác phẩm viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Có lẽ, những tháng năm được sống và làm việc cạnh Người, đã trở thành “nguồn cảm hứng bất tận”, để ông viết ra những đầu sách lớn như: Hồ Chí Minh - Một con người, một dân tộc, một thời đại, một sự nghiệp (1990); Hồ Chí Minh - Quá khứ, hiện tại và tương lai (1991); Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh (1993); Văn hóa và đổi mới (1994); Những nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh (1998)... Những bài viết, tác phẩm là một hệ thống tri thức, kinh nghiệm, nghiên cứu một cách toàn diện về con người Hồ Chí Minh; về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; về vị trí, vai trò của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới...

Có thể khẳng định, suốt 75 năm hoạt động cách mạng liên tục, 41 năm là Ủy viên Trung ương Đảng, 35 năm là Ủy viên Bộ Chính trị, 32 năm là Thủ tướng Chính phủ, 10 năm là Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương... Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã có những cống hiến đặc biệt to lớn cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc. Dân tộc ta, nhân dân ta không chỉ ghi nhớ những cống hiến to lớn ấy, mà sẽ luôn nhắc nhớ về một vị Thủ tướng hết lòng vì nước, vì dân; một tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng, về tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; một con người giàu lòng nhân ái, vị tha, sống giản dị, khiêm nhường. Để rồi, khi soi mình vào tấm gương đạo đức sáng ngời ấy, chúng ta càng thêm thấm thía về tinh thần tận hiến cho Tổ quốc của thế hệ cha ông, để càng phải gắng sức cho công cuộc xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Nội dung: Khôi Nguyên

Ảnh: Tư liệu

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 0:01:03:2026:08:00