[E-Magazine] Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026): Biểu tượng ngời sáng của trí tuệ uyên bác và khát vọng cống hiến!

Là bậc đại khoa, nhà bác học lớn, với khối lượng trước tác đồ sộ và tầm nhìn vượt thời đại, danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã ghi dấu ấn sâu đậm trong tiến trình lịch sử dân tộc, thể hiện trên nhiều lĩnh vực như triết học, văn hóa, giáo dục, khoa học...

Trên “bảng vàng” danh nhân văn hóa Việt Nam, nhà bác học Lê Quý Đôn có một vị trí rất đặc biệt. Sinh ra trong gia đình khoa bảng với cha là Tiến sĩ (làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên), cậu bé Lê Danh Phương (tên lúc nhỏ của Lê Quý Đôn) không chỉ được thừa hưởng một nền giáo dục nghiêm cẩn; mà bản thân ông đã sớm bộc lộ trí tuệ “thần đồng”, cùng tinh thần ham học hiếm có. Sau khi đỗ Bảng nhãn, năm 1752, Lê Quý Đôn bước vào quan trường và giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới Triều Lê - Trịnh. Đặc biệt, ông được triều đình tin tưởng cử đi sứ sang nhà Thanh vào năm 1760 và 1762.

Lê Quý Đôn làm quan trong bối cảnh quốc gia Đại Việt thế kỷ XVIII đầy rẫy bất ổn, với các cuộc tranh đoạt quyền lực giữa các thế lực cầm quyền Đàng Trong và Đàng Ngoài. Song, với hoài bão “kinh bang tế thế”, ông luôn mong muốn thi hành những cái cách, thiết định những pháp chế nhằm lập lại trật tự, góp phần cho đất nước được ổn định, thái bình, nhân dân được no ấm. Tinh thần “dĩ công vi thượng”, lấy lợi ích của quốc gia và nhân dân làm mục tiêu phụng sự đã trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Nói về những đóng góp to lớn của Lê Quý Đôn đối với dân tộc, bên cạnh vai trò của một bậc đại khoa hay một vị quan đã kinh qua nhiều chức vụ quan trọng; thì không thể không nhấn mạnh vị trí đặc biệt của ông - với tư cách một nhà bác học lớn, một trí tuệ bách khoa. Ông là “cha đẻ” của một kho trước tác đồ sộ, thuộc nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, khảo cứu, diễn nghĩa, chú giải, bàn giảng kinh điển, cổ thư, sưu tập thi ca...

Tiêu biểu trong số đó phải kể đến những tác phẩm lớn, có sức ảnh hưởng sâu rộng, như: Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), gồm 30 quyển; Bắc sử thông lục, gồm 4 quyển; Vân đài loại ngữ, gồm 4 quyển; Thư kinh diễn nghĩa, gồm 3 quyển; Toàn Việt thi lục, gồm 20 quyển; Hoàng Việt văn hải, gồm 10 quyển... Bên cạnh đó, ông còn là tác giả của “Quế Đường thi tập”, gồm 550 bài thơ chữ Hán. Ngoài ra, Lê Quý Đôn còn tiên phong sử dụng chữ Nôm trong văn bản hành chính và là một trong những người viết ký bằng văn xuôi Nôm sớm nhất của Đại Việt (với bài Khải trong cuốn “Bắc sứ thông lục”)...

Trước tác đồ sộ là minh chứng khẳng định: Lê Quý Đôn là một đỉnh cao của nền học thuật Việt Nam. Với phạm vi nghiên cứu trải rộng từ triết học, lịch sử, địa lý, văn học, giáo dục, kinh tế, xã hội, đến nghệ thuật, nông nghiệp, thiên văn, lịch pháp, y học... Lê Quý Đôn được xem là hình mẫu tiêu biểu của một nhà bác học bách khoa. Ngoài nội dung phong phú, một giá trị nổi bật thể hiện trong các tác phẩm của ông là phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn. Lê Quý Đôn luôn kết hợp giữa khảo sát thực tiễn, thu thập tư liệu, đối chiếu nguồn sử liệu và kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra nhận định. Tư duy thực chứng ấy đã góp phần nâng cao chất lượng học thuật trong các công trình nghiên cứu của ông.

Đặc biệt, những quan điểm, luận giải trên các lĩnh vực phản ánh trình độ tư duy vượt thời đại và đưa ông vào hàng ngũ những nhà tư tưởng tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII. Chẳng hạn về triết học, ông có những đóng góp quan trọng trong việc lý giải thế giới và quy luật vận động của tự nhiên, xã hội. Từ quan niệm Lý (nguyên lý) – Khí (vật chất), ông khẳng định sự vận động không ngừng là điều kiện tồn tại và phát triển của vạn vật.

Về chính trị - xã hội, Lê Quý Đôn luôn khẳng định Đại Việt là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, có lịch sử lâu đời và nền văn hiến đặc sắc. Ông đề cao lòng tự hào, tự tôn dân tộc, ý thức tự cường và trách nhiệm gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Đặc biệt, Lê Quý Đôn luôn đề cao vai trò của nhân dân, coi “dân là gốc của nước”; đồng thời, nhấn mạnh trách nhiệm của người cầm quyền đối với đời sống nhân dân và sự hưng vong của quốc gia. Ông chủ trương kết hợp đức trị với pháp trị, đề cao sự công minh, trách nhiệm và tính nêu gương của đội ngũ quan lại.

Đối với giáo dục, ông chủ trương giáo dục phải hướng tới sự phát triển toàn diện con người; kết hợp giữa tri thức, đạo đức, nhân cách và năng lực thực hành. Ông cho rằng, học không chỉ để thi cử hay cầu danh, mà trước hết là để hoàn thiện bản thân, phụng sự và đóng góp cho sự hưng thịnh của đất nước. Đặc biệt, Lê Quý Đôn còn là tấm gương tiêu biểu về tinh thần tự học, học tập suốt đời, tinh thần lao động khoa học nghiêm túc và khát vọng khám phá tri thức không ngừng nghỉ...

Trí tuệ uyên bác, trước tác đồ sộ và một hệ thống tư tưởng, quan điểm, tư duy tiến bộ, vượt thời đại của Lê Quý Đôn không chỉ ghi dấu ấn sâu đậm trong tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam; mà còn góp phần đưa ông vào hàng ngũ danh nhân văn hóa thế giới. Đây cũng là minh chứng thuyết phục cho sức sống bền bĩ và sức ảnh hưởng sâu rộng của “kho tàng tri thức” trong trước tác của Lê Quý Đôn. Để rồi, trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước dựa trên nền tảng phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam hiện nay, thì việc nghiên cứu, tôn vinh và phát huy giá trị di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn có ý nghĩa sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn.

Đó trước hết là lòng yêu nước, thương dân và tinh thần “dĩ công vi thượng” của Lê Quý Đôn là giá trị cần được kế thừa, phát huy trong đội ngũ cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân. Đó là quan điểm của ông về vai trò của nhân dân, về trách nhiệm của người cầm quyền, về kết hợp đức trị với pháp trị và yêu cầu xây dựng đội ngũ quan lại công minh, liêm chính, vì dân... cần được vận dụng vào quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đó là tinh thần học tập không ngừng, tư duy độc lập, phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn và khát vọng khám phá tri thức của Lê Quý Đôn cần được khơi dậy mạnh mẽ, góp phần phát triển tri thức quốc gia. Đó là tư tưởng đề cao thực học, học đi đôi với hành và trọng dụng hiền tài của Lê Quý Đôn vẫn luôn nóng hổi tính thời sự và luôn đúng trong bối cảnh xây dựng nền giáo dục thực học, thực nghiệp và trọng dụng nhân tài hiện nay. Đó là những đóng góp của Lê Quý Đôn trong việc bảo tồn và phát huy nền văn hiến dân tộc, luôn là bài học có ý nghĩa sâu sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Đó là tinh thần chủ động trong giao lưu, tiếp biến văn hóa của Lê Quý Đôn cho thấy bài học sâu sắc về sự kết hợp hài hòa giữa khẳng định bản lĩnh dân tộc và tư duy cởi mở, sẵn sàng tiếp thu tinh hoa nhân loại, nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế...

Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn cũng là sự khẳng định sâu sắc rằng, những đóng góp to lớn của ông đã, đang và sẽ góp phần làm nên bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam!

Nội dung: Lê Dung

Ảnh: Khôi Nguyên và Tư liệu

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 5:31:07:2026:07:00