[E-Magazine] Gọi các Mẹ về bên mái nhà chung

Phía sau bức tường Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa, khu nghĩa trang nhỏ nằm lặng dưới những tán cây. Nơi ấy có khu mộ phần của những Bà Mẹ Việt Nam anh hùng từng sống những năm cuối đời tại trung tâm. Mang theo nỗi đau mất chồng, mất con đi qua chiến tranh và những năm dài chờ đợi, các Mẹ đã tìm thấy ở đây một mái nhà để nương tựa lúc tuổi già. Khi các mẹ trở về với đất, nhiều thế hệ cán bộ lại nối nhau lo giỗ chạp, hương khói, chăm nom mộ phần, để mỗi ngày giỗ, lễ, tết, các Mẹ vẫn được gọi về bên mái nhà chung bằng nghĩa tình của những người tự nhận phần việc của con cháu.

Tôi biết đến câu chuyện về 8 Mẹ Việt Nam anh hùng trong một chuyến dâng hương cùng đoàn Bệnh viện Nội tiết Thanh Hóa và Công an tỉnh tại Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa. Nhà tưởng niệm nép dưới những tán cây, mái ngói đỏ, cột gỗ trầm mặc, khói hương bảng lảng trước tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh và bài vị các mẹ. Trong không gian ấy, những lời kể rời rạc của nhiều thế hệ cán bộ dần ghép lại thành những bóng dáng gần gũi: mẹ thích ăn trầu, mẹ thường ngồi bên hiên, có mẹ nhận được bánh kẹo, rượu vang lại gọi những cán bộ trẻ đến cùng vui.

Phía sau những ký ức đời thường ấy là lịch sử của một cơ sở từng cưu mang nhiều phận người. Trước khi được tổ chức thành các đơn vị chuyên biệt, nơi đây từng là cơ sở bảo trợ tổng hợp, chăm sóc nhiều nhóm đối tượng, từ người già cô đơn, người khuyết tật đến thân nhân liệt sĩ. 8 người mẹ đang được thờ tại trung tâm được tiếp nhận ở những thời điểm khác nhau, ban đầu với tư cách mẹ liệt sĩ. Về sau, khi chính sách được hoàn thiện và hồ sơ được rà soát, các mẹ mới được phong tặng hoặc truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Danh hiệu đến sau, còn những năm tháng tuổi già của các mẹ đã lặng lẽ trôi qua dưới mái nhà chung này.

Từ nhà tưởng niệm, con đường nhỏ men theo bức tường phía sau trung tâm, qua giàn bầu, những cây đu đủ trĩu quả và ụ rơm còn vương mùi đồng ruộng. Sau cánh cổng sắt đã ngả màu thời gian là khu nghĩa trang trầm mặc. Cuối lối gạch đỏ, những ngôi mộ nhỏ nép bên nhau, ở giữa là tấm bia khắc dòng chữ: “Phần mộ các Bà mẹ Việt Nam anh hùng”.

Nằm khuất sau những dãy nhà nuôi dưỡng, nơi này ít được người ngoài biết tới, song hương khói trên phần mộ các mẹ vẫn được các thế hệ cán bộ trung tâm nối nhau gìn giữ. Ngày giỗ có mâm cơm dâng cúng; dịp thanh minh, cán bộ ra quét dọn, nhổ cỏ, sửa sang mộ phần; ngày 27/7, các đoàn công tác cùng tập thể trung tâm về dâng hương tri ân. Chiều 30 Tết, một mâm cơm được chuẩn bị để “đón các mẹ về”. Đến mùng 4 hoặc mùng 5, trung tâm lại làm cơm tiễn các mẹ sau những ngày sum họp. Những việc ấy được lớp người đi trước trao lại cho người đến sau, lâu dần thành nếp.

Trong số ít cán bộ còn công tác từng trực tiếp chăm sóc các mẹ, ông Nguyễn Văn Hùng, Trưởng Khoa Chăm sóc, nuôi dưỡng đối tượng tâm thần đặc biệt, đã có hơn 30 năm gắn bó với trung tâm. Mối duyên ấy bắt đầu từ mẹ ruột ông, một cán bộ từng trực tiếp chăm sóc các mẹ liệt sĩ tại đây. Từ những câu chuyện của mẹ, hình ảnh những người mẹ tuổi cao, thiếu vắng người thân gần gũi đã sớm trở nên thân thuộc với ông.

Tháng 9/1992, ở tuổi 23, ông Hùng theo bước mẹ vào công tác tại trung tâm. Khi ấy, mẹ Nguyễn Thị Vườn, sinh năm 1910, quê ở xã Thành Kim, huyện Thạch Thành cũ, và một mẹ liệt sĩ được cán bộ gọi thân thuộc là mẹ Đạt vẫn còn sống. Cả hai đều đã ngoài 80 tuổi. Sau này, mẹ Đạt được người trong dòng họ đưa về quê an táng; mẹ Nguyễn Thị Vườn sống những năm cuối đời tại trung tâm rồi nằm lại trong khu nghĩa trang phía sau khuôn viên.

Khoảng cách hơn nửa thế kỷ tuổi tác khiến những cán bộ trẻ ngoài hai mươi khi ấy xưng cháu, gọi các mẹ là bà. Công việc mỗi ngày bắt đầu từ những việc lặng thầm: bưng cơm, giặt giũ, dọn phòng, trò chuyện, dìu các mẹ đi lại khi tuổi đã cao. Qua năm tháng, tình cảm dần vượt khỏi khuôn khổ công việc; những người chăm sóc trở thành con cháu gần gũi bên các mẹ. “Các mẹ hiền lành, sống mẫu mực lắm. Có gì ngon, các mẹ cũng gọi chúng tôi đến ăn cùng”, ông Hùng nhớ lại.

Qua lời kể được truyền từ người trước sang người sau, mỗi mẹ hiện lên với một nết sống riêng: có mẹ thích ăn trầu, có mẹ thỉnh thoảng nhấp chút rượu để lòng nhẹ đi phần nào sau những buồn đau đã chất chứa suốt cuộc đời. Những sở thích nhỏ ấy cũng được các thế hệ cán bộ ghi nhớ. Bởi vậy, trong mâm cơm cúng các mẹ, ngoài hương hoa, cơm canh còn có thêm những lễ vật gắn với lúc sinh thời. Để có những ngày giỗ được chăm chút như hôm nay, cán bộ trung tâm đã trải qua nhiều cuộc tiễn đưa. Buồn nhất là năm 1991, khi 4 mẹ lần lượt qua đời, khói hương ngày giỗ mẹ này chưa kịp nhạt, mâm cơm tưởng nhớ mẹ khác đã lại được sửa soạn. Mỗi lần một bóng hình thân thuộc khuất đi, khu nhà nuôi dưỡng lại vắng thêm một khoảng. Tang lễ các mẹ đều được trung tâm lo chu đáo.

Điều an ủi đối với những người từng chăm sóc là các mẹ có sức khỏe khá ổn định so với tuổi tác. Bệnh của người già vẫn có, nhưng ít mẹ phải nằm đau yếu kéo dài; phần lớn ra đi nhẹ nhàng, thanh thản. Ông Hùng kể điều ấy bằng giọng mộc mạc: đến lúc mất, các mẹ cũng không để “con cháu” trong trung tâm phải vất vả lâu ngày.

Sự ra đi nhẹ nhàng ấy khép lại những cuộc đời đã mang quá nhiều chờ đợi. Qua những lời tâm sự còn được cán bộ nhớ lại, các mẹ thường chỉ biết tin chồng, con hy sinh khi được báo tin, rồi tờ giấy báo tử được gửi về nhà. Tờ giấy mỏng khép lại một quãng chờ mong, nhưng không thể trả lời câu hỏi day dứt nhất: người thân của mẹ đang nằm ở đâu? Đất nước thống nhất, những người còn sống lần lượt trở về, còn với nhiều mẹ, phần mộ chồng, con vẫn là một khoảng trống. Mong ước được một lần tự tay thắp nén hương trước mộ người thân cứ theo các mẹ đến tận cuối đời.

Khi ông Lê Xuân Lập, Giám đốc Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa về nhận công tác, 8 mẹ được thờ tại đây đều đã qua đời. Việc giỗ chạp, hương khói, chăm nom mộ phần vẫn được các thế hệ cán bộ duy trì đều đặn. Song mỗi dịp lễ, tết hay ngày giỗ, nhìn cán bộ lần lượt đến từng nơi thắp hương, ông Lập vẫn canh cánh về một không gian thờ tự chung, đủ trang nghiêm để bài vị các mẹ có nơi quy tụ.

Từ nỗi trăn trở ấy, ý tưởng xây dựng nhà tưởng niệm ra đời. Không có nguồn kinh phí lớn được bố trí sẵn, trung tâm vận động sự chung tay của các tổ chức, doanh nghiệp và chính đội ngũ cán bộ, viên chức. Người góp một phần tiền lương, người góp ngày công, cùng dựng nên một mái nhà chung cho 8 Bà mẹ Việt Nam anh hùng.

Năm 2012, nhà tưởng niệm được khánh thành. Từ đó, bài vị 8 Bà mẹ Việt Nam anh hùng được quy tụ trang trọng trong gian thờ chính; khu mộ phần phía sau tiếp tục được chăm nom, hương khói chu đáo. “Các mẹ đã sống ở đây, mất ở đây thì cần có một nơi thờ tự đàng hoàng. Xây nhà tưởng niệm cũng là để cán bộ trung tâm làm tròn trách nhiệm của những người con, để các mẹ có một chỗ đi về”, ông Lập chia sẻ.

Thời gian thấm thoát, nhiều cán bộ từng trực tiếp chăm sóc các mẹ đã rời xa trung tâm; người nghỉ hưu, người đã qua đời. Giọng nói, dáng đi và những thói quen nhỏ của các mẹ cũng chỉ còn trong ký ức. Nhưng từ người đi trước đến người đến sau, nếp cũ vẫn được gìn giữ bằng những việc rất đỗi thân thuộc: sửa soạn mâm cơm ngày giỗ, đặt thêm miếng trầu, chén rượu, thắp nén hương chiều 30 Tết, nhổ từng ngọn cỏ bên chân mộ.

Bằng những việc nhỏ ấy, các thế hệ cán bộ đã gọi 8 Mẹ trở về bên mái nhà chung của Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa - nơi có gian thờ ấm áp khói hương, những phần mộ được chăm nom tươm tất và nghĩa tình...

Nội dung và Ảnh: Tăng Thúy

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 6:25:07:2026:10:15