Kênh Nhà Lê - Dòng chảy nghìn năm tuổi đang bị... lãng quên

Qua hơn một nghìn năm, kênh Nhà Lê từng phục vụ quân sự, giao thông, thủy lợi, sản xuất... Thế nhưng, ngay trên vùng đất nơi những nhát cuốc đầu tiên mở tuyến thủy đạo này, nhiều đoạn kênh còn lại đang bị bồi lấp, ô nhiễm, thu hẹp dòng chảy và dần mất dấu trong đời sống hiện đại. Đã đến lúc nhìn nhận kênh Nhà Lê không chỉ là một công trình thủy lợi cần khơi thông, mà là một di sản lịch sử cần được đánh thức và tôn vinh.

Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn nhanh chóng dẹp yên những cuộc nổi loạn trong nước, đánh bại quân Tống năm 981 và tiếp tục tiến quân đánh Chiêm Thành năm 982. Trong các hoạt động quân sự về phương Nam, Thanh Hóa giữ vị trí đặc biệt quan trọng, vừa là địa bàn trung chuyển, vừa là cửa ngõ để tiến vào châu Hoan, châu Diễn.

Nội dung này cũng được các tài liệu, công trình nghiên cứu về kênh Nhà Lê dẫn lại, xác định năm 983 là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành tuyến thủy đạo.

Như vậy, kênh Nhà Lê không ra đời từ một ý tưởng thuần túy về thủy lợi. Ngay từ đầu, nó là một công trình gắn với yêu cầu quân sự, giao thông và tổ chức không gian quốc gia của một nhà nước độc lập còn non trẻ.

Không chỉ phục vụ những cuộc hành quân, kênh Nhà Lê sớm phát huy giá trị đối với sản xuất và đời sống. Theo cuốn “Vua Lê Đại Hành và quê hương Trung Lập” (NXB Thanh Hóa, 2013), Lê Đại Hành đã sử dụng ngân khố để nạo vét, đào mới một số kênh phục vụ tưới tiêu và giao thông vận tải. Tuyến kênh từ Đồng Cổ đến sông Bà Hòa ở Ái Châu và việc nạo vét kênh Đa Cái năm 1003 góp phần hoàn chỉnh hệ thống sông, kênh ven biển từ Thanh Hóa vào Hoan Châu. Với Thanh Hóa, hệ thống này có ý nghĩa đặc biệt bởi nằm trên tuyến giao thông nối đồng bằng Bắc bộ với Bắc Trung bộ.

Những dòng sông, con kênh không chỉ đưa người và hàng hóa đi xa hơn mà còn mở rộng khả năng khai thác đất đai, tưới tiêu, tiêu úng và phát triển sản xuất ở các vùng ven sông. Một công trình ra đời từ yêu cầu quân sự đã dần trở thành một phần của đời sống kinh tế - xã hội.

Từ công trình được khởi dựng dưới thời Lê Hoàn, các triều Lý, Trần tiếp tục đào mới, khơi vét những dòng kênh trên đất Thanh Hóa và vùng phía Nam. Qua thời gian, những đoạn sông tự nhiên và kênh đào được kết nối, tạo nên tuyến thủy đạo kéo dài từ vùng Ninh Bình qua Thanh Hóa vào Nghệ An, Hà Tĩnh. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng xác định kênh Nhà Lê là tuyến đường thủy được khởi đào từ năm 983, sau đó tiếp tục được các triều đại đào thêm, nối các dòng sông tự nhiên thành một tuyến đường thủy kéo dài từ Ninh Bình đến Hà Tĩnh.

Qua các triều đại, những tuyến thủy đạo tiếp tục được khai thác, khơi vét. Đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, các dòng sông, kênh lại đảm nhận vai trò vận tải phục vụ chiến tranh. Đặc biệt, trong những năm chiến tranh phá hoại miền Bắc, tuyến đường thủy từ Thanh Hóa qua Nghệ An, Hà Tĩnh được sử dụng để vận chuyển lương thực, vũ khí vào chiến trường. Từng có thời kỳ kênh Nhà Lê được khôi phục, nạo vét quy mô lớn để đảm nhận vai trò tuyến giao thông thủy chi viện cho chiến trường miền Nam.

Hơn một thiên niên kỷ đã đi qua, nước có thể đổi dòng, những đoạn kênh có thể được nạo vét, mở rộng hoặc thay thế, nhưng dấu ấn của kỳ công thủy đạo ấy vẫn hiện diện trong dòng chảy lịch sử của xứ Thanh.

Tại Thanh Hóa, dấu tích của dòng kênh vẫn hiện hữu trong hệ thống sông, kênh mương đi qua nhiều địa phương. Không chỉ có giá trị lịch sử, dòng kênh này từng đảm nhiệm chức năng tiêu úng cho hàng nghìn ha đất sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, dòng chảy từ phường Đông Sơn qua phường Đông Quang, xuống xã Quảng Yên... đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm, bồi lấp, lấn chiếm hành lang diễn ra trên một số đoạn.

Có thời điểm, rác thải sinh hoạt, nước thải sản xuất và bột đá làm lòng kênh bị thu hẹp, dòng chảy ách tắc.

Người dân tự ý xây dựng công trình ven kênh cũng khiến không gian của dòng nước ngày càng bị bó hẹp. Với những hộ dân sống dọc kênh Nhà Lê, câu chuyện về dòng kênh không phải là chuyện xa xôi của lịch sử. Đó là dòng nước hiện diện ngay bên cuộc sống hằng ngày.

Ông Đỗ Hùng Mạnh, phố Tân Sơn, phường Đông Sơn, sinh sống bên cạnh tuyến kênh, cho biết:

Điều đáng suy nghĩ là, những bất cập được phản ánh từ nhiều năm trước đến nay vẫn đặt ra câu hỏi về cách quản lý một công trình vừa có chức năng thủy lợi, vừa mang giá trị lịch sử - văn hóa. Kênh Nhà Lê đang đứng giữa nhiều “lớp” quản lý như: thủy lợi, giao thông, đất đai, môi trường, xây dựng và văn hóa. Nếu không có một đầu mối đủ rõ, một cách tiếp cận tổng thể, rất dễ xảy ra tình trạng ngành này khai thác nhưng ngành khác lại không đủ cơ sở để bảo vệ.

Bởi vậy, điều cần thiết hiện nay không chỉ là nạo vét lòng kênh mỗi khi dòng chảy bị ách tắc. Qua đó, có thể giải quyết một phần bài toán thủy lợi trước mắt, nhưng không thể thay thế việc bảo tồn giá trị lịch sử của một tuyến kênh đã đi cùng lịch sử dân tộc suốt hơn một thiên niên kỷ.

Vì vậy, cần có một đề án cụ thể để cải tạo kênh Nhà Lê là rất cấp thiết và cần được nghiên cứu, nhìn nhận ở tầm rộng hơn. Cải tạo không nên chỉ hiểu là chỉnh trang, nạo vét, gia cố bờ kênh, mà phải hướng tới phục hồi dòng chảy, bảo vệ hành lang, cải thiện môi trường, xác định những đoạn còn dấu tích quan trọng và từng bước hình thành không gian văn hóa - lịch sử gắn với dòng kênh.

Quan trọng hơn, phải thay đổi cách nhìn, kênh Nhà Lê không phải một con kênh thủy lợi đơn thuần để khi xuống cấp thì nạo vét, khi ô nhiễm thì xử lý, mà là một “di sản sống”, cần được bảo vệ ngay trong quá trình phát triển.

Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2405/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng kênh Nhà Lê tại Nghệ An là Di tích lịch sử quốc gia. Đoạn kênh Nhà Lê trên đất Nghệ An dài khoảng 128km, đi qua nhiều địa phương. Không chỉ được nhìn nhận như một công trình thủy lợi, giao thông cổ, nơi đây còn gắn với những đóng góp trong phát triển kinh tế - xã hội và đặc biệt là lịch sử kháng chiến chống Mỹ. Nghệ An đã xây dựng Đài tưởng niệm kênh Nhà Lê, từng bước tôn vinh những giá trị lịch sử của tuyến kênh.

Với Thanh Hóa, đây có thể là hướng đi cần được nghiên cứu nghiêm túc. Cùng một dòng kênh, cùng một câu chuyện lịch sử, nhưng đoạn qua mỗi địa phương lại đang được nhìn nhận dưới những góc độ khác nhau. Nếu chỉ coi đó là công trình thủy lợi, giá trị lịch sử dễ bị mờ đi. Nhưng coi đó là dấu tích lịch sử mà không giải quyết chức năng tiêu thoát nước, môi trường và đời sống dân cư, việc bảo tồn cũng khó bền vững.

Theo Tiến sĩ Lê Ngọc Tạo, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Thanh Hóa: “Với một công trình đặc biệt như kênh Nhà Lê, việc bảo tồn không nên chỉ dừng ở việc giữ lại một số đoạn lòng kênh hay dựng bia ghi dấu. Điều quan trọng trước hết là phải khảo sát, nhận diện đầy đủ những dấu tích còn lại, xác định mối liên hệ giữa các đoạn kênh, hệ thống sông tự nhiên và những địa danh lịch sử để làm rõ “chân dung” của tuyến thủy đạo này trên đất Thanh Hóa. Trên cơ sở đó mới có thể lựa chọn những khu vực cần bảo vệ nghiêm ngặt, những đoạn có thể phục hồi cảnh quan và những không gian có khả năng phát huy giá trị phục vụ giáo dục lịch sử, văn hóa và du lịch. Kênh Nhà Lê là một “di sản sống”, vì vậy việc tôn tạo phải hài hòa giữa bảo tồn yếu tố lịch sử với chức năng thủy lợi, môi trường và đời sống dân cư. Nếu làm tốt, từ một tuyến kênh đang bị thu hẹp, ô nhiễm và ít được nhận diện, có thể từng bước hình thành một không gian lịch sử - sinh thái đặc trưng, giúp người dân hôm nay hiểu được vì sao hơn một nghìn năm trước cha ông đã phải mở dòng nước này, và vì sao nó tiếp tục có giá trị qua nhiều thời kỳ lịch sử”.

Như vậy, bên cạnh việc nghiên cứu cải tạo, các cấp, ngành cần nghiên cứu lập hồ sơ khoa học, đánh giá đầy đủ giá trị lịch sử - văn hóa của kênh Nhà Lê trên địa bàn để xem xét khả năng xếp hạng, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định. Đây cũng là cách kết nối câu chuyện kênh Nhà Lê ở Thanh Hóa với các đoạn đã được công nhận ở Nghệ An, hướng tới một cách tiếp cận thống nhất đối với một công trình lịch sử vốn không bị chia cắt bởi địa giới hành chính.

Trả lại sức sống cho kênh Nhà Lê vì thế không chỉ là làm cho nước chảy thông hơn. Đó còn là trả lại một phần ký ức cho cộng đồng, trả lại cảnh quan cho những vùng đất mà dòng kênh đã đi qua và trả lại vị trí xứng đáng cho một công trình đã đồng hành cùng lịch sử dân tộc hơn một nghìn năm.

Nếu có đề án cải tạo được triển khai với cách tiếp cận ấy, kênh Nhà Lê ở Thanh Hóa có thể từ một dòng kênh đang bị lãng quên trở thành một không gian lịch sử - văn hóa gắn với đời sống hiện đại. Khi đó, mỗi mét kênh được khơi thông không chỉ có ý nghĩa về thủy lợi, mà còn góp phần đánh thức một giá trị di sản lâu nay chưa được khai thác tương xứng trên đất Thanh Hóa.

Nội dung: Lê Hợi - Hoài Anh

Ảnh Quang Trung và tư liệu

Đồ hoạ: Phạm Nam

Xuất bản: 4:08:10:2026:06:36