[E-Magazine] Ba Đình – nơi lịch sử hóa bất tử

Từ những chiến lũy giữa vùng chiêm trũng Nga Sơn, nơi nghĩa quân kiên cường chiến đấu suốt 34 ngày đêm cuối thế kỷ XIX, Ba Đình đã đi qua một hành trình đặc biệt của lịch sử dân tộc. Gần 6 thập niên sau, tên gọi ấy hiện diện giữa Thủ đô Hà Nội, gắn với thời khắc khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Hôm nay, trên mảnh đất từng in dấu khói lửa, hào khí năm xưa vẫn âm thầm chảy trong nhịp sống bình yên của quê hương.

Cuối thế kỷ XIX, hưởng ứng phong trào Cần Vương, các văn thân, sĩ phu và nghĩa quân Thanh Hóa đứng lên chống thực dân Pháp. Trong hệ thống căn cứ kháng chiến của xứ Thanh, Ba Đình được lựa chọn làm cứ điểm trọng yếu ở vùng đồng bằng.

Ba Đình khi ấy gồm 3 làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê, thuộc huyện Nga Sơn (cũ), nay là xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa. Giữa vùng chiêm trũng, được bao bọc bởi sông Hoạt và sông Chính Đại, địa thế nơi đây tạo điều kiện để xây dựng hệ thống phòng thủ liên hoàn.

Dưới sự lãnh đạo của những thủ lĩnh như Phạm Bành, Đinh Công Tráng, nghĩa quân cùng người dân địa phương đào hào, đắp lũy, dựng thành đất, bố trí bãi chông và các đồn chiến đấu. Những vật liệu bình dị của làng quê trở thành thành lũy chống giặc; sức người, lòng dân trở thành điểm tựa cho cuộc kháng chiến.

Ngày 18/12/1886, quân Pháp mở cuộc tiến công quy mô lớn vào căn cứ. Đạn pháo liên tiếp dội xuống, các mũi tiến công từng bước áp sát. Dẫu phải đối mặt với đối phương có ưu thế về lực lượng và hỏa lực, nghĩa quân vẫn kiên cường chống trả.

Sau hơn một tháng chiến đấu, trước tình thế bị bao vây nhiều phía, khả năng tiếp tế hạn chế, nghĩa quân chủ động rút khỏi căn cứ trong đêm 20/1/1887 để bảo toàn lực lượng. Cuộc chiến đấu tại Ba Đình khép lại ngày 21/1/1887, sau khoảng 34 ngày đêm.

Cuộc khởi nghĩa không giành được thắng lợi cuối cùng, nhưng đã trở thành dấu son tiêu biểu trong phong trào Cần vương ở Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX. Từ những chiến lũy năm xưa, tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất và sự đồng lòng của nghĩa quân, người dân vẫn còn vang vọng qua những trang sử.

Gần 6 thập niên sau cuộc khởi nghĩa, tên Ba Đình xuất hiện giữa lòng Hà Nội. Năm 1945, trong thời gian giữ chức Đốc lý Hà Nội, bác sĩ Trần Văn Lai chủ trương thay những tên đường phố, quảng trường, vườn hoa mang tên tiếng Pháp bằng tên danh nhân và sự kiện lịch sử Việt Nam. Vườn hoa Pugininer trước Phủ Toàn quyền Đông Dương được đổi tên thành vườn hoa Ba Đình, gợi nhớ cuộc khởi nghĩa tại Thanh Hóa.

Rồi một sự kiện trọng đại đã làm nên dấu mốc không thể phai mờ trong lịch sử dân tộc.

Ngày 2/9/1945, tại chính không gian ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ tên gọi gợi nhớ cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm, Ba Đình trở thành địa danh gắn với thời khắc đất nước bước sang trang sử mới.

Tên gọi ấy tiếp tục được sử dụng cho Quảng trường Ba Đình, rộng 32.000 m2, nằm ở trung tâm chính trị Hà Nội.

Từ 3 ngôi làng chiêm trũng ở Nga Sơn đến quảng trường giữa Thủ đô, Ba Đình đã vượt khỏi giới hạn của một địa danh địa phương. Hành trình ấy nối liền tinh thần đấu tranh của nghĩa quân cuối thế kỷ XIX với khát vọng độc lập, tự do của dân tộc trong thời đại mới.

Trở về Thanh Hóa, khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình hôm nay là nơi lưu giữ ký ức về một thời khói lửa. Di tích được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1992. Năm 2022, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt dự án bảo tồn, tôn tạo khu căn cứ, góp phần tái hiện không gian lịch sử và gìn giữ giá trị của cuộc khởi nghĩa.

Thời gian đã làm phần lớn dấu tích chiến lũy xưa không còn nguyên vẹn. Nhưng lịch sử vẫn hiện diện qua từng trang tư liệu, từng câu chuyện được truyền lại và niềm tự hào của các thế hệ về vùng đất anh hùng.

Video: Xã Ba Đình hôm nay, nhìn từ trên cao

Trên mảnh đất ấy, xã Ba Đình hôm nay đang từng ngày đổi thay. Những con đường, mái nhà và nhịp sống bình dị gợi lên hình ảnh một miền quê đang vươn mình phát triển. Quá khứ hào hùng trở thành nguồn động lực để người dân tiếp tục vun đắp quê hương ngày càng giàu đẹp.

Ba Đình hôm nay mang trong mình hai vẻ đẹp: khí phách kiên cường của một thời lịch sử và sức sống bình yên của miền quê đang khởi sắc. Chiến lũy có thể phai dấu, những người anh hùng đã đi vào lịch sử, nhưng tinh thần Ba Đình vẫn còn đó, lặng lẽ chảy qua năm tháng.

Bởi có những cuộc khởi nghĩa khép lại trên chiến trường nhưng không bao giờ khép lại trong ký ức dân tộc. Và Ba Đình - từ vùng đất xứ Thanh đến quảng trường lịch sử giữa lòng Hà Nội - chính là nơi hào khí năm xưa hóa thành giá trị bất tử.

Nội dung: Đỗ Phương

Ảnh: Đỗ Phương - Hoàng Đông và Tư liệu

Đồ họa: Mai Huyền

Xuất bản: 0:01:11:2026:08:00