[E-Magazine] Điều chỉnh phân bổ nguồn lực để tăng tính chủ động cho cơ sở

Nguồn lực ngân sách được phân cấp mạnh hơn cho cơ sở, song khả năng tự cân đối của các xã, phường ở Thanh Hóa còn thấp và chênh lệch lớn giữa các địa bàn. Thực tiễn vận hành chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu điều chỉnh cơ chế phân bổ cho giai đoạn 2027-2030, giúp cơ sở chủ động thực hiện nhiệm vụ, đồng thời bảo đảm nguồn lực để tỉnh điều hòa, hỗ trợ phát triển.

Năm 2026, dự toán chi ngân sách cấp xã của Thanh Hóa là 32.363 tỷ đồng, chiếm 64,5% tổng chi cân đối ngân sách địa phương. Chi đầu tư từ nguồn tiền sử dụng đất của cấp xã là 7.790 tỷ đồng, bằng 56,7% tổng chi đầu tư trong cân đối ngân sách địa phương. Nguồn lực này tạo điều kiện để xã, phường trực tiếp thực hiện chính sách an sinh xã hội, cung cấp dịch vụ công và đầu tư hạ tầng thiết yếu.

Tuy nhiên, khả năng tự bảo đảm nguồn lực của cơ sở còn hạn chế. Trong 166 xã, phường, có 81 địa phương bảo đảm cân đối ngân sách dưới 10%, 79 địa phương ở nhóm từ 10% đến dưới 50%; chỉ 6 địa phương đạt từ 50% trở lên, gồm các phường Hạc Thành, Đông Quang, Hàm Rồng, Sầm Sơn, Bỉm Sơn và xã Trường Lâm.

Chênh lệch giữa các nhóm địa bàn cũng khá lớn. Tỷ lệ tự bảo đảm cân đối bình quân của các phường đạt 34,1%, trong khi các xã miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số chỉ đạt 4,5%. Phần lớn xã, phường vẫn cần nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên để thực hiện nhiệm vụ.

Những con số trên cho thấy quy mô ngân sách được giao và khả năng chủ động của cơ sở cần được xem xét trong mối quan hệ với nhiệm vụ chi. Dự toán lớn nhưng phần đáng kể đã gắn với các chế độ, chính sách và nhiệm vụ phải thực hiện. Khi nguồn thu tại chỗ còn nhỏ, dư địa bố trí kinh phí cho nhu cầu phát triển của địa phương phụ thuộc nhiều vào nguồn bổ sung từ cấp trên, thời điểm giao vốn và sự rõ ràng trong phân định trách nhiệm chi.

Với Thanh Hóa, sự khác biệt giữa đô thị, đồng bằng, ven biển và miền núi đòi hỏi cơ chế phân bổ phải tính đến đặc điểm từng địa bàn. Đặc biệt, đối với 78 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nguồn thu hạn chế trong khi nhu cầu bảo đảm dịch vụ thiết yếu và hoàn thiện hạ tầng còn lớn. Đây là những yếu tố cần được cân nhắc khi xác định tỷ lệ điều tiết và mức hỗ trợ từ ngân sách tỉnh.

Sau sắp xếp, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao về xã, phường, trong khi quy mô ngân sách của từng đơn vị nhỏ hơn đáng kể so với cấp huyện trước đây. Việc bảo đảm kinh phí cho các chính sách an sinh xã hội và những nhiệm vụ thường xuyên vì thế đặt ra yêu cầu phân định rõ trách nhiệm, bố trí nguồn lực sát với công việc thực tế.

Qua thực hiện cơ chế phân cấp ngân sách năm 2026 theo Nghị quyết số 47/2025/NQ-HĐND, một số nội dung cần tiếp tục được làm rõ, như khoản thu hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, thu khác từ quỹ đất và một số khoản thuế đối với hộ gia đình, cá nhân. Căn cứ phân chia chưa đầy đủ có thể gây khó khăn cho việc hạch toán, điều tiết nguồn thu giữa các cấp ngân sách.

Đối với các dự án có sử dụng đất, tiêu chí xác định dự án do cấp tỉnh hay cấp xã thực hiện cũng cần rõ ràng, thống nhất. Đây là cơ sở để phân chia nguồn thu, giúp địa phương dự tính được nguồn vốn và chủ động bố trí đầu tư.

Bên cạnh đó, một số tỷ lệ điều tiết cần được xem xét lại để phù hợp hơn với trách nhiệm quản lý tại địa bàn. Lệ phí trước bạ ô tô, xe máy, tàu thuyền có số thu tương đối lớn nhưng năm 2026 được điều tiết toàn bộ về ngân sách tỉnh. Việc dành một phần khoản thu này cho cấp xã sẽ tạo thêm nguồn lực, đồng thời gắn lợi ích ngân sách với trách nhiệm quản lý, nuôi dưỡng nguồn thu của cơ sở.

Ngược lại, tiền thuê đất trả một lần cho cả thời gian thuê có tính đột biến, khó dự báo, phụ thuộc vào tiến độ dự án và lựa chọn của nhà đầu tư. Nếu dựa nhiều vào khoản thu này, cấp xã dễ bị động khi lập và thực hiện dự toán. Những khác biệt về tính chất nguồn thu cho thấy việc điều chỉnh cần được tính toán đồng bộ, gắn với nhiệm vụ chi và khả năng quản lý của từng cấp.

Cơ chế phân bổ cho giai đoạn 2027-2030 cần kế thừa những nội dung phù hợp, tháo gỡ các vướng mắc đã bộc lộ trong thực tiễn. Trọng tâm là tạo nguồn lực ổn định hơn cho xã, phường, khuyến khích cơ sở phát triển nguồn thu; đồng thời duy trì khả năng điều hòa của ngân sách tỉnh để thực hiện chính sách chung, đầu tư công trình liên vùng và hỗ trợ địa bàn khó khăn.

Theo hướng đó, phương án điều tiết 50% lệ phí trước bạ ô tô, xe máy, tàu thuyền và trước bạ khác cho ngân sách cấp xã là một nội dung đáng chú ý. Tính theo dự toán năm 2026, điều chỉnh này dự kiến làm tăng nguồn thu cấp xã được hưởng khoảng 499 tỷ đồng; tỷ lệ tự bảo đảm cân đối chi thường xuyên bình quân tăng từ 19,7% lên 22,3%. Số địa phương có tỷ lệ dưới 10% dự kiến giảm từ 81 xuống 70; riêng phường Hạc Thành được dự tính cơ bản tự bảo đảm cân đối chi thường xuyên.

Với tiền sử dụng đất từ các dự án do cấp tỉnh thực hiện, phương án đề xuất ngân sách tỉnh hưởng 80%, ngân sách cấp xã hưởng 20% phần nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng theo phân cấp. Theo tính toán, cơ chế này dự kiến bổ sung cho ngân sách cấp xã khoảng 400 tỷ đồng mỗi năm, tạo thêm nguồn đầu tư hạ tầng và thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội tại địa bàn.

Đối với dự án do cấp xã thực hiện, tỷ lệ phân chia tiền sử dụng đất cần phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội, khả năng tạo nguồn thu và nhu cầu đầu tư của từng nhóm địa bàn. Phương án đang được đề xuất theo ba nhóm: các phường thuộc đô thị Thanh Hóa, Sầm Sơn và Bỉm Sơn được hưởng 40%; các xã, phường thuộc đô thị Nghi Sơn, các xã vùng đồng bằng, ven biển và các xã khu vực I vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được hưởng 55%; các xã khu vực II, III được hưởng 100% phần nguồn thu đưa vào phân chia.

Cách phân nhóm này hướng tới việc điều hòa nguồn lực giữa các địa bàn có điều kiện phát triển khác nhau. Những đô thị có khả năng khai thác nguồn thu từ đất đóng góp một phần lớn hơn cho ngân sách tỉnh để đầu tư các công trình trọng điểm, liên kết vùng. Các địa bàn còn khó khăn được giữ lại tỷ lệ cao hơn nhằm tăng khả năng đầu tư tại chỗ.

Tuy nhiên, tỷ lệ được hưởng cao chưa đồng nghĩa với nguồn lực lớn. Số thu thực tế còn phụ thuộc vào quỹ đất, nhu cầu thị trường và tiến độ triển khai dự án. Vì vậy, các xã có nguồn thu thấp vẫn cần được ngân sách tỉnh hỗ trợ để bảo đảm nhiệm vụ chi và từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển.

Cũng cần thống nhất cách hiểu: các tỷ lệ 40%, 55% và 100% được áp dụng trên phần nguồn thu còn lại đưa vào phân chia giữa ngân sách tỉnh và ngân sách cấp xã, sau khi thực hiện các khoản điều tiết và bố trí kinh phí theo phương án. Xã thuộc nhóm được hưởng 100% sẽ nhận toàn bộ phần còn lại này, không phải toàn bộ số thu ban đầu của dự án.

Đối với tiền thuê đất trả một lần, phương án đề xuất tập trung toàn bộ phần nguồn thu thuộc diện phân chia trong ngân sách địa phương về ngân sách tỉnh. Cách bố trí này giúp tỉnh chủ động điều hòa nguồn lực giữa các địa bàn, giảm sự phụ thuộc của cấp xã vào khoản thu biến động lớn.

Việc điều chỉnh nguồn thu cần đi cùng sắp xếp lại nhiệm vụ chi. Phương án chuyển nhiệm vụ bảo đảm hoạt động của trung tâm y tế khu vực, trạm y tế xã, phường về ngân sách tỉnh; bổ sung, làm rõ nhiệm vụ chi về người có công, quy hoạch đô thị và nông thôn sẽ góp phần thống nhất giữa cấp quản lý và cấp bảo đảm kinh phí, xác định rõ trách nhiệm thực hiện.

Để cơ chế mới phát huy hiệu quả, phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi phải gắn với tiêu chí, định mức phân bổ ngân sách sát thực tế. Mỗi xã, phường cần xác định được nguồn thu được hưởng, kinh phí bảo đảm nhiệm vụ và phần bổ sung từ cấp trên để chủ động xây dựng kế hoạch. Cùng với đó là yêu cầu công khai việc phân bổ, theo dõi tiến độ thực hiện và đánh giá kết quả sử dụng ngân sách.

Thước đo của việc điều chỉnh cơ chế phân bổ là khả năng giải quyết công việc ở cơ sở: chính sách được thực hiện kịp thời, dịch vụ công được bảo đảm, hạ tầng thiết yếu được đầu tư đúng nhu cầu. Khi nguồn lực đi cùng nhiệm vụ và trách nhiệm rõ ràng, xã, phường sẽ có điều kiện chủ động hơn, còn ngân sách tỉnh tập trung tốt hơn cho những yêu cầu phát triển chung của Thanh Hóa.

Xuất bản: 0:08:11:2026:20:00