Abu Dhabi và những giới hạn trong nỗ lực tìm kiếm hòa bình Nga – Ukraine

Sau hai ngày đàm phán tại thủ đô Abu Dhabi (Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất - UAE), vòng đối thoại ba bên giữa Mỹ, Nga và Ukraine đã khép lại với thỏa thuận nguyên tắc về trao đổi tù binh quy mô lớn, song chưa đạt đột phá về ngừng bắn, lãnh thổ hay bảo đảm an ninh. Kết quả này cho thấy nỗ lực trung gian của Washington đã giúp khôi phục kênh thương lượng sau 9 tháng gián đoạn, nhưng những bất đồng về lợi ích chiến lược và bảo đảm an ninh vẫn là trở ngại lớn đối với triển vọng hòa bình.

Abu Dhabi: Đối thoại được nối lại, chưa tạo đột phá

Cuộc gặp kéo dài hai ngày ( từ ngày 10-11/11) tại Abu Dhabi là vòng đàm phán ba bên đầu tiên kể từ tháng 2/2026. Phái đoàn Mỹ có đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, phía Nga có trưởng đoàn đàm phán Vladimir Medinsky cùng Thứ trưởng Ngoại giao Sergei Ryabkov, còn đoàn Ukraine có Thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine Rustem Umerov. Qua hai phiên làm việc, kết quả cụ thể duy nhất được công bố là thỏa thuận nguyên tắc trao đổi hơn 1.000 tù binh mỗi bên trong hai đến ba tuần tới.

Dù Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gọi cuộc gặp là “rất hiệu quả” và phía Nga đánh giá “thực chất, hữu ích”, đây vẫn là những thỏa thuận ít gây tranh cãi, dễ đạt được hơn, giúp duy trì kênh đối thoại nhưng không buộc bên nào điều chỉnh mục tiêu cốt lõi. Thực tế trên thực địa, các cuộc tập kích tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào hạ tầng năng lượng của nhau vẫn tiếp diễn ngay trong thời gian đàm phán.

Ông Paul Saunders, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Trung tâm Lợi ích Quốc gia và cựu cố vấn cấp cao Bộ Ngoại giao Mỹ, nhận định: “Những kết quả đạt được cho đến nay chủ yếu mới dừng ở mức biểu tượng, chưa tạo ra tiến triển thực chất. Trên thực tế, các bên vẫn chưa thu hẹp được bất đồng để tiến tới một thỏa thuận mà tất cả đều có thể chấp nhận”.

Lãnh thổ và bảo đảm an ninh: Nút thắt quyết định

Trở ngại lớn nhất ngăn cản bước đột phá tại Abu Dhabi là vấn đề lãnh thổ – yếu tố gắn chặt với chủ quyền quốc gia, tính chính danh chính trị và khả năng bảo đảm an ninh lâu dài.

Kiev giữ lập trường nhất quán rằng hòa bình phải bắt đầu từ việc ngừng bắn dọc chiến tuyến hiện tại, đi kèm các bảo đảm an ninh có tính ràng buộc pháp lý cao. Tại phiên họp ngày 11/11, phái đoàn Ukraine đã thẳng thắn bác bỏ đề xuất của các đặc phái viên Mỹ về việc “điều chỉnh ranh giới hành chính” hai tỉnh Donetsk và Lugansk, phương án cho phép Nga tuyên bố kiểm soát toàn bộ vùng Donbass trên danh nghĩa trong khi quân đội Ukraine vẫn giữ một số thành phố chiến lược.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tiếp tục bác bỏ yêu cầu nhượng bộ lãnh thổ như một điều kiện tiên quyết cho đàm phán. Với chính quyền Ukraine, việc chấp nhận bất kỳ sự nhượng bộ lãnh thổ nào khi thiếu bảo đảm an ninh tương xứng không chỉ vi phạm Hiến pháp và làm suy giảm tính chính danh chính trị, mà còn đẩy đất nước vào thế bất lợi lâu dài.

Ở chiều ngược lại, Moscow bước vào đàm phán với lợi thế nhất định về tương quan lực lượng và khả năng duy trì thế chủ động trên thực địa. Trưởng đoàn đàm phán Nga Vladimir Medinsky khẳng định Moscow không xem xét khả năng nhượng bộ về lãnh thổ, đồng thời tiếp tục duy trì yêu cầu kiểm soát toàn bộ khu vực Donbass. Ngoại trưởng Sergei Lavrov cũng bác bỏ phương án ngừng bắn tạm thời vì cho rằng điều này chỉ giúp Ukraine có thời gian tái vũ trang.

Sự khác biệt về lập trường khiến việc đạt được thỏa thuận ngừng bắn trở nên khó khăn. Dù các bên có thể xây dựng cơ chế giám sát quân sự để triển khai lệnh ngừng bắn, việc đạt được đồng thuận về chính trị vẫn là thách thức lớn. Nga và Ukraine hiện chưa sẵn sàng nhượng bộ, do đều cho rằng việc chấp nhận những điều kiện bất lợi có thể gây ra những hệ quả lớn hơn so với việc tiếp tục duy trì lập trường hiện nay.

Ông John Herbst, cựu Đại sứ Mỹ tại Ukraine và Giám đốc cấp cao Trung tâm Á - Âu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council), chỉ rõ: “Việc đồng ý trao đổi tù binh quy mô lớn là thành công đáng ghi nhận, nhưng không có điều gì tại Abu Dhabi cho thấy bước tiến rõ ràng hướng tới hòa bình. Ngay cả khi Washington đưa ra ý tưởng bảo đảm an ninh mô phỏng Điều 5 của NATO cho Kiev, phía Nga nhiều khả năng vẫn đòi hỏi thêm nhượng bộ lãnh thổ để đánh đổi”.

An ninh châu Âu: Phạm vi thương lượng vượt ra ngoài Ukraine

Vòng đàm phán tại Abu Dhabi cũng cho thấy sự khác biệt đáng kể trong mục tiêu và ưu tiên của bốn bên liên quan, gồm Mỹ, Nga, Ukraine và các nước châu Âu. Tại đây, Mỹ không chỉ tập trung vào việc tìm kiếm giải pháp chấm dứt xung đột mà còn đề cập đến việc xây dựng một khuôn khổ an ninh lâu dài cho châu Âu. Các đề xuất được đưa ra bao gồm khả năng khôi phục Hội đồng NATO - Nga và từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt để đổi lấy cam kết chấm dứt xung đột.

Cách tiếp cận này phản ánh ưu tiên của chính quyền Tổng thống Donald Trump là sớm chấm dứt xung đột, giảm áp lực về nguồn lực và sự can dự lâu dài của Mỹ. Đồng thời, việc mở rộng đàm phán sang cấu trúc an ninh châu Âu và vấn đề mở rộng NATO cũng phù hợp với những ưu tiên lâu nay của Moscow, giúp Nga có thêm dư địa thương lượng nhưng khiến việc tìm kiếm đồng thuận về các vấn đề trực tiếp của xung đột trở nên khó khăn hơn.

Trong khi đó, Kiev và các nước châu Âu nhấn mạnh yêu cầu tôn trọng các nguyên tắc quốc tế về biên giới và chủ quyền lãnh thổ. Đối với châu Âu, an ninh của Ukraine có mối liên hệ trực tiếp với an ninh của toàn khu vực. Vì vậy, việc Washington thảo luận về cấu trúc an ninh châu Âu mà chưa có sự tham gia đầy đủ của các nước trong khu vực đã làm dấy lên lo ngại tại Brussels, Berlin và Paris.

Ông Jörn Fleck, Giám đốc cấp cao Trung tâm châu Âu tại Hội đồng Đại Tây Dương, cảnh báo, các nước châu Âu quan ngại trước khả năng Washington xem xét những yêu cầu lâu nay của Moscow về cấu trúc an ninh khu vực mà thiếu sự tham gia đầy đủ của các đồng minh.

Ở góc độ phản biện, Chuyên gia Oksana Nechyporenko, cựu Chánh văn phòng nhóm cố vấn Thủ tướng Ukraine, cũng lưu ý Điện Kremlin có thể tận dụng việc mở rộng nghị sự này như một chiến thuật trì hoãn. Quan trọng hơn, châu Âu không thể đứng ngoài một thỏa thuận quyết định an ninh của chính mình, bởi chính các nước châu Âu sẽ là lực lượng chủ chốt gánh vác việc thực thi hậu chiến, từ giám sát ngừng bắn, duy trì bảo đảm an ninh đến tài trợ tái thiết Ukraine.

Mỹ và giới hạn của vai trò trung gian

Nỗ lực của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã chứng minh khả năng đưa các bên trở lại bàn đối thoại, nhưng Abu Dhabi cũng bộc lộ một nghịch lý: khả năng tổ chức đối thoại không đồng nghĩa với khả năng áp đặt thỏa thuận.

Để thúc đẩy đàm phán, Washington kết hợp các biện pháp khuyến khích và gây sức ép, trong đó có đề xuất cơ chế bảo đảm an ninh cho Kiev tương tự Điều 5 của NATO nhưng không bao gồm việc triển khai quân đội Mỹ, cùng khả năng nới lỏng trừng phạt và nối lại đối thoại an ninh với Moscow. Tuy nhiên, hiệu quả của các biện pháp này vẫn còn hạn chế.

Đối với Ukraine, việc Mỹ cắt giảm viện trợ quân sự và chia sẻ thông tin tình báo nhằm gây sức ép buộc Kiev nhượng bộ lãnh thổ có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng phòng thủ, đồng thời làm suy giảm uy tín của Washington. Bên cạnh đó, với cam kết hỗ trợ dài hạn của Liên minh châu Âu nhằm duy trì lực lượng quân đội Ukraine ở mức khoảng 800.000 người trong 10 năm tới, Kiev có thêm nguồn hỗ trợ và không còn phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ.

Với Nga, khả năng thay đổi tính toán còn phức tạp hơn, bởi Nga gắn tiến trình thương lượng với những mục tiêu chiến lược rộng hơn. Vì vậy, việc đưa các bên ngồi vào bàn đàm phán không đồng nghĩa Mỹ có thể quyết định mức độ nhượng bộ của họ.

Theo các nhà phân tích thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, triển vọng đạt được đột phá trong đàm phán phụ thuộc đáng kể vào khả năng Washington tạo thêm động lực để Moscow cân nhắc điều chỉnh lập trường và thúc đẩy giải pháp thỏa hiệp.

Triển vọng phía trước: Ba kịch bản cho tiến trình ngoại giao

Sau Abu Dhabi, lịch trình ngoại giao tiếp tục với các chuyến công tác của đặc phái viên Mỹ tới Moscow và Dublin để làm việc trực tiếp với Tổng thống Vladimir Putin và Tổng thống Volodymyr Zelensky. Từ tương quan hiện nay, triển vọng đàm phán có thể định hình theo ba kịch bản.

Khả năng cao nhất là kịch bản “từng bước nhỏ”, theo đó các bên duy trì đối thoại qua các thỏa thuận xây dựng lòng tin và kỹ thuật như trao đổi tù binh theo đợt hoặc lập đường dây nóng giảm xung đột cục bộ, nhưng giao tranh vẫn tiếp diễn và bất đồng lãnh thổ chưa thể giải quyết.

Khả năng thứ hai là đóng băng xung đột không chính thức, khi sức ép từ Nhà Trắng cùng sự suy giảm nguồn lực thực địa thúc đẩy một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời dọc chiến tuyến hiện tại kèm giám sát quốc tế; song đây chỉ là giải pháp tình thế tiềm ẩn nguy cơ tái bùng phát khi vấn đề chủ quyền và cấu trúc an ninh châu Âu vẫn bỏ ngỏ.

Khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện trong thời gian tới vẫn rất thấp. Kịch bản này chỉ có thể trở nên khả thi nếu tình hình trên thực địa có những thay đổi đáng kể, hoặc Mỹ và châu Âu phối hợp đưa ra một khuôn khổ giải pháp đồng bộ, kết hợp các biện pháp bảo đảm an ninh lâu dài cho Ukraine với những cam kết cụ thể từ các bên liên quan.

Nhìn tổng thể, vòng đàm phán tại Abu Dhabi đã hoàn thành vai trò khôi phục kênh đối thoại cấp cao sau thời gian dài bế tắc, nhưng triển vọng hòa bình bền vững vẫn còn nhiều trở ngại, đòi hỏi các bên vượt qua tính toán ngắn hạn để giải quyết tận gốc bài toán chủ quyền và an ninh chung của châu Âu.

Thanh Giang