Từ hố bom năm xưa đến tượng đài hôm nay bên dòng sông Mã

Hoàng Đông • 11:17 29/04/2026

Bên bờ sông Mã, một không gian tưởng niệm đang trở thành điểm lắng đọng đặc biệt của ký ức và lịch sử, nơi gợi nhắc về những năm tháng chiến tranh khốc liệt đã đi qua.

Công viên và tượng đài tri ân 64 giáo viên, học sinh hy sinh trong trận bom mùa hè 1972 không chỉ là công trình có quy mô hơn 2,5 ha, mà còn lưu giữ một lát cắt bi tráng, nơi những con người bình dị đã ngã xuống khi góp sức bảo vệ quê hương.

Công trình tọa lạc tại khu vực Hàm Rồng, vùng đất từng được mệnh danh là “tọa độ lửa” trong kháng chiến chống Mỹ. Được khởi công từ năm 2023 và khánh thành vào tháng 3/2025, đúng dịp kỷ niệm 60 năm chiến thắng Hàm Rồng, khu tưởng niệm là sự kết hợp giữa không gian văn hóa - lịch sử và kiến trúc cảnh quan hiện đại.

Toàn bộ công trình được chia thành hai phân khu rõ rệt: trong đê và ngoài đê. Phía trong là tổ hợp nhà lưu niệm, khu trưng bày hiện vật, đền thờ, hồ sen, sân lễ và hệ thống hạ tầng phục vụ tham quan.

Hướng ra cổng chính của công viên là khu tái hiện lịch sử, mô phỏng công trường đắp đê sông Mã mùa hè năm 1972. Những hố bom, hầm hào, công sự được dựng lại, mô phỏng cuộc chiến đấu ác liệt năm xưa.

Giữa không gian ấy, các cụm tượng đá khắc họa hình ảnh giáo viên, học sinh đang lao động đắp đê - những khoảnh khắc bình dị bị cắt ngang bởi chiến tranh - tạo nên một trường đoạn thị giác ám ảnh và giàu cảm xúc.

Nổi bật giữa không gian khu vực ngoài đê là tượng đài cao 18 m, nặng hơn 680 tấn, được chế tác từ đá granit trắng ngà. Công trình đặt sát bờ đê, như một lời nhắn gửi lặng thầm từ quá khứ.

Tượng gợi lại khoảnh khắc giáo viên và học sinh đang đắp đê thì bất ngờ bom đạn ập xuống. Ngôn ngữ tạo hình mang đậm phong cách thập niên 1970, từ trang phục đến thần thái, tái hiện rõ nét một thế hệ trẻ trung, giàu lý tưởng và lòng kiên trung.

Bên cạnh tượng đài còn có thêm các hạng mục khác như: bến thuyền, miếu thờ, bia ghi dấu địa điểm lịch sử, khu tái hiện không gian làng chài Nam Ngạn...

Phòng trưng bày trong khu tưởng niệm được bố trí công phu, giới thiệu hệ thống hiện vật và tư liệu giàu giá trị lịch sử, giúp người dân và du khách có cái nhìn chân thực về một thời kỳ khốc liệt.

Nổi bật trong không gian ấy là chiếc xe đạp nữ - phương tiện gắn bó với giáo viên, học sinh trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nay trở thành chứng tích lặng lẽ của một thời tuổi trẻ.

Khu vực di ảnh và bia khắc tên liệt sĩ được phục dựng trang nghiêm, khắc ghi tên tuổi 64 giáo viên, học sinh đã ngã xuống trong ngày 14/6/1972 trên công trường đắp đê sông Mã - như một lời tri ân sâu sắc gửi tới những con người đã hiến trọn tuổi xuân cho quê hương.

Nhiều tài liệu, thư tay cũng được trưng bày khoa học, tái hiện sinh động những tháng ngày lao động, chiến đấu của các giáo viên, học sinh trên công trường đắp đê năm xưa, giúp người xem hiểu sâu hơn về một giai đoạn lịch sử không thể nào quên.

Không chỉ dừng lại ở giá trị tưởng niệm, công trình còn được định hướng trở thành một “địa chỉ đỏ” - nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.

Theo tư liệu lịch sử, từ năm 1965 đến 1973, khu vực Hàm Rồng - Nam Ngạn liên tục hứng chịu hàng trăm trận ném bom của không quân Mỹ, với khối lượng bom đạn khổng lồ. Trong bối cảnh đó, mùa mưa năm 1972, trước nguy cơ vỡ đê, hơn 2.000 người - phần lớn là giáo viên, học sinh - đã được huy động tham gia gia cố tuyến đê xung yếu.

Khoảng 9 giờ sáng ngày 14/6/1972, khi công trường đang khẩn trương làm việc, 24 quả bom bất ngờ trút xuống. Trận oanh kích khiến 64 người hy sinh, gần 300 người bị thương và 8 người mất tích. Đây được xem là một trong những ngày bi thương nhất tại chiến trường Hàm Rồng.

Cùng với các điểm đến như cầu Hàm Rồng hay đồi Quyết Thắng, khu tưởng niệm hứa hẹn góp phần hình thành tuyến du lịch lịch sử - văn hóa đặc sắc của xứ Thanh.

Giữa nhịp sống hôm nay, nơi đây không ồn ào, không phô trương. Chỉ có gió sông thổi qua những phiến đá, có bước chân chậm rãi của người tham quan, và có ký ức - được gìn giữ bằng sự tôn kính. Một công trình không chỉ để nhìn ngắm, mà để nhớ, để hiểu và để không quên.