Huyện Như Xuân bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
(THO) - Những năm qua, ngoài nhiệm vụ lãnh đạo nhân dân phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Như Xuân đã có nhiều hoạt động, giải pháp tích cực để khơi dậy, bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Nằm cách trung tâm huyện khoảng 35 km, đền Chín Gian tọa lạc trên đồi Pú Pỏm, thôn Thống Nhất, xã Thanh Quân, được bao bọc bởi đồi núi, đồng ruộng, xung quanh là những ngôi nhà sàn của bà con đồng bào dân tộc Thái đang sinh sống. Dựa trên truyền thuyết có cơ sở lịch sử, phù hợp với những dấu ấn vật chất và văn hóa về quá trình quy tụ của đồng bào Thái ở Thanh Quân còn lại đến nay, ngôi đền Chín Gian vốn có từ trước, đã được họ Cầm đặc biệt là ông Cầm Bá Tiến (bố đẻ của Cầm Bá Thước) bang biện quân vụ 2 châu Thường Xuân, Lang Chánh nhiều lần huy động các Mường hàng năm sửa chữa đền và dâng trâu tế trời. Cũng theo lời kể của các cụ cao niên trong vùng, đền trước kia là một ngôi nhà có cấu trúc kiểu nhà sàn 9 gian, vào dịp lễ hội, người Thái các vùng Tây Thanh - Nghệ tập trung về đây dâng lễ vật để cúng tế thần trời, một gian để trâu, một gian các thầy mo cúng và các gian còn lại mọi người tụ tập, giao lưu với nhau trong các ngày lễ hội. Đền có kết cấu kiểu nhà sàn tre, nứa lợp tranh do nhân dân đóng góp để làm. Mỗi gian trong đền tượng trưng cho một Mường, các mường mang vật cúng tế đến để cầu tài, cầu lộc, cầu mưa thuận, gió hòa, được mùa bội thu. Số lượng người tham gia lễ hội có khi lên đến cả nghìn người. Dự hội, du khách thập phương có cơ hội giao thương, mua bán hàng hóa đồng thời tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí như nhảy sạp, khua luống, cồng chiêng cả ngày lẫn đêm, uống rượu cần, hát giao duyên... với những giá trị văn hóa, lịch sử tiêu biểu, năm 2015, đền Chín Gian đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2016, huyện Như Xuân tổ chức lễ động thổ xây dựng tôn tạo di tích. Đây là niềm vui chung của người dân tộc Thái huyện Như Xuân và của xã Thanh Quân nói riêng.

Cùng với đền Chín Gian, lễ hội Đình Thi - một  lễ hội nổi tiếng của đồng bào dân tộc Thổ, thuộc thôn Trung Thành, xã Yên Lễ được tổ chức vào ngày 16 tháng 3 âm lịch hằng năm, nhằm tri ân, tưởng nhớ công đức danh tướng Lê Phúc Thành, người có công lớn giúp Lê Lợi đánh đuổi quân xâm lược nhà Minh. Sau khi khởi nghĩa giành thắng lợi, ông được phong lộc điền ở làng Sẹt, tức làng Trung Thành, xã Yên Lễ ngày nay, để khai khẩn đất đai, dựng làng mang lại cuộc sống ấm no cho người dân. Sau khi ông mất được nhân dân trong vùng tôn vinh làm Thành Hoàng và xây dựng Đình Thi để thờ phụng. Hiện, ở Đình Thi còn lưu giữ 2 sắc phong thời Nguyễn của vua Khải Định và Bảo Đại vào các năm 1922 và 1934. Đình Thi được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 1995. Lễ hội Đình Thi được xem là đặc sản văn hóa truyền thống của huyện Như Xuân.

Ngoài các di tích văn hóa tâm linh kể trên, nhiều di tích khác trên địa bàn huyện cũng được quan tâm đầu tư, tôn tạo tu bổ đi vào sử dụng có hiệu quả như: Di tích danh lam thắng cảnh Thác Cổng Trời (xã Xuân Quỳ); Di tích danh lam thắng cảnh Thác Đồng Quan (xã Hóa Quỳ); Di tích danh lam thắng cảnh Bến En (thuộc hai huyện Như Xuân và Như Thanh)... đã trở thành địa điểm du lịch hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài tỉnh.

Cùng với việc duy trì các lễ hội đặc sắc hằng năm, UBND huyện đã tập trung xây dựng, giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống lâu đời của đồng bào các dân tộc, như: Múa cát sa; khua luống; hát khặp; nhảy sạp; tung còn; kéo co; bắn nỏ (của đồng bào dân tộc Thái); hát đốm, hát ru, hát chậm đò ho; múa hát trống chiêng, đi cà kheo, ném còn, kéo co (của đồng bào dân tộc Thổ); hát Xường; hát giao duyên; bắn nỏ; đẩy gậy, ném còn (của đồng bào dân tộc Mường)... Bên cạnh việc duy trì  nghề  dệt  thổ cẩm, đan lát nhằm phục vụ cuộc sống hàng ngày của bà con, các hoạt động văn hóa, văn nghệ luôn được huyện Như Xuân tập trung chỉ đạo thực hiện. Nhiều câu lạc bộ, loại hình văn hóa được thành lập và đi vào hoạt động có hiệu quả. Hiện nay, ở hầu hết các bản trên địa bàn đều xây dựng quy ước, hương ước về thực hiện nếp sống văn hóa. Việc hiếu, hỷ được nhân dân trong huyện tổ chức theo nếp sống văn hóa mới, đơn giản, tiết kiệm... Nhằm bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị di tích lịch sử, hằng năm UBND huyện đã quan tâm đầu tư trùng tu, tôn tạo, tu bổ các di tích. Tiếp tục đẩy mạnh việc khôi phục và gìn giữ các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể, đặc biệt là ở các thôn, bản vùng cao, vùng sâu, vùng xa nơi có số đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Ông Đàm Văn Thông, Trưởng Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Như Xuân cho biết: Công tác bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị văn hóa là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Không chỉ có ý nghĩa chính trị, văn hóa, xã hội, hoạt động này còn góp phần bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc; đồng thời khai thác và phát huy các giá trị phục vụ cho sự nghiệp xây dựng con người mới, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Thời gian tới, Phòng Văn hóa và Thông tin huyện sẽ tích cực tham mưu cho huyện ủy, UBND huyện trong công tác chỉ đạo, đồng thời chú trọng phối hợp, triển khai tổ chức thực hiện việc thống kê, lập danh sách, xây dựng kế hoạch bảo tồn, phát huy, khai thác các giá trị văn hóa trên địa bàn, góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc.