Về với làng cổ Đông Sơn
(THO) - Làng cổ Đông Sơn (phường Hàm Rồng, TP Thanh Hóa) nằm bên bờ Nam sông Mã. Được đánh giá là 1 trong 10 ngôi làng cổ đẹp nhất Việt Nam, nơi đây vẫn còn lưu giữ đậm nét dấu ấn văn hóa kiến trúc của nền văn hóa Đông Sơn. Qua biến thiên của thời gian, song ngôi làng vẫn giữ được sự bình yên, vẻ mặn mà của làng quê truyền thống Bắc bộ.
Làng cổ Đông Sơn nằm thu mình giữa một thung lũng nhỏ, có cánh đồng trù mật kề bên. Các tầng văn hóa khai quật được tại di chỉ khảo cổ Đông Sơn đã thể hiện rõ nơi đây có lịch sử định cư liên tục từ thời cổ đại cho tới nay. Bởi, kết cấu xóm làng, kiến trúc nhà cửa, cổng làng... vẫn mang đậm dấu ấn của một làng Việt cổ với những lối đi nhỏ được lát gạch hoặc đá, kết nối các cụm dân cư kiểu xương cá, thuận lợi cho đi lại. Làng vốn được chia thành 6 làng nhỏ, với làng Văn - người học chữ Nho; làng Võ - người đi lính; làng Nhạc - người chơi nhạc; làng Hộ - người trông coi Văn Thánh... Bốn ngõ xóm của làng được đặt tên là Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, phản ánh sống động bề dày truyền thống văn hóa của làng cổ. Đến nay, người trong làng vẫn tuân thủ những hương ước của làng, với những quy định cụ thể về tang tế, hôn lễ, tế tự, kết chạ... Một số ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi cùng hệ thống những di tích Văn Thánh, đền Đức Thánh Cả, Phủ Mẫu, Miếu Nhị, văn bia “Tượng Sơn bi ký”... tại làng không chỉ là di tích, trầm tích văn hóa mà còn là gạch nối gắn kết quá khứ và hiện tại.

Đến với làng cổ Đông Sơn là đến với những ngôi nhà cổ có tuổi đời cả trăm năm. Ẩn chứa trong mỗi ngôi nhà ấy, di tích lịch sử ấy không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc, văn hóa, thẩm mỹ mà còn mang trong mình những câu chuyện thú vị và đầy ý nghĩa. Theo lời kể và chỉ dẫn của người dân địa phương, chúng tôi đã có dịp tham quan tìm hiểu ngôi nhà của ông Lương Trọng Duệ, ở ngõ Trí được xây dựng từ khoảng hơn 200 năm trước. Căn nhà ban đầu được cất với một nhà chính 3 gian, 2 chái bằng gỗ tốt, lợp ngói âm dương. Các vì, kèo, xà, bẩy... chạm trổ  công phu, cầu kỳ mang đậm dấu ấn điêu khắc truyền thống. Ngoài nhà chính còn có 2 nhà ngang đều là nhà 3 gian cũng được những người thợ kỳ công xây cất. Nhà được xây bằng gạch chỉ mỏng, phần mái hiên cũng được lợp ngói. Trước cửa chính có hè gắn mành trúc đan hình vuông, cùng với mục đích bình phong còn buộc mỗi người khi ra vào đều phải đi từ hai bên, thể hiện sự tôn nghiêm, lòng thành kính của bề dưới với bề trên. Bởi phía sau tấm mành trúc, bên trong ngôi nhà là nơi thiêng liêng nhất - đặt bàn thờ tổ tiên. Bức bình phong cũng thể hiện làng cổ quan niệm phong thủy truyền thống của người Việt xưa. Bên cạnh ngôi nhà có tuổi đời hơn 200 năm, hiện làng cổ Đông Sơn vẫn còn 12 ngôi nhà cổ trên trăm tuổi và cả giếng cổ hơn 2.000 năm tuổi.

Ngoài kiến trúc cổ độc đáo của ngôi nhà. Tại đây, còn có những bộ sưu tập về tư liệu sản xuất của bà con nông dân hay  các dụng cụ đồ đá, đồ đồng, gốm, sứ qua các thời kỳ. Những hiện vật trong ngôi nhà cổ này đã tái hiện lại một cách sinh động về đời sống sinh hoạt, sản xuất của vùng quê với nơm, dậm, cối, chày, cày bừa, cuốc xẻng... Hay những mảnh ghép của chiến tranh đã được lưu lại qua mảnh đạn, vỏ bom, bình toong, kẻng báo động... Tất cả đều thể hiện sự trân quý của chủ nhân với những giá trị cũ. Điều đặc biệt là ngôi nhà cổ này không chỉ là nơi để gia đình, anh em, họ hàng trở về vào những ngày giỗ, ngày lễ mà còn là nơi đặt chân của nhiều du khách đến tham quan, nghiên cứu... Với những giá trị kiến trúc nghệ thuật còn lưu giữ được, năm 2006, ngôi nhà của gia đình ông Lương Trọng Duệ đã được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.

Ở giữa thiên nhiên tươi đẹp, cuộc sống ấm no nên con người nơi đây đã gây dựng cho mình một đời sống tinh thần, tâm linh  vô cùng phong phú. Đông Sơn, cái làng quê điển hình thuần Việt ấy còn lưu giữ cả một hệ thống các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể đủ khiến ai sinh ra từ đây cũng tự hào, ai qua đây cũng cảm phục và yêu mến. Ngoài những ngôi nhà cổ, làng Đông Sơn còn bảo tồn được nhiều di tích liên quan đến đời sống tín ngưỡng, tôn giáo như Văn Thánh, đền Đức Thánh Cả, Phủ Mẫu, Miếu Nhị, Âm Vân tự, Bồ Đề tự, Văn chỉ, Võ chỉ, đình Trung, miếu nhà Bà, văn bia “Tượng Sơn bi ký”... Bên cạnh đó, các lễ, hội làng Đông Sơn cũng đa dạng không kém với lễ Sắp Ấn, lễ Thượng Nêu, lễ Kỳ Yên, lễ Cửu Trùng, lễ Hạ Nguyên, lễ Văn Thánh... Càng thêm khẳng định những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của ngôi làng cổ này.

Trao đổi với chúng tôi, ông Hà Huy Tâm, Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin TP Thanh Hóa cho biết: Cư dân người Việt xưa chọn mảnh đất Đông Sơn dựa theo yếu tố phong thủy hài hòa, kỹ lưỡng. Người Việt xưa không chỉ áp dụng yếu tố phong thủy cho toàn bộ ngôi làng mà còn rất chú trọng yếu tố phong thủy cho những ngôi nhà cổ. Hiện nay, ít có nơi nào có nhiều điều đặc biệt, chất chứa nhiều trầm tích văn hóa, giá trị lịch sử như làng cổ Đông Sơn. Và ngôi làng này cũng là nơi hội tụ những yếu tố đặc trưng của một làng quê Việt Nam truyền thống.

Cuộc sống ngày một thay đổi và làng cổ Đông Sơn cũng không nằm ngoài cái guồng quay tất yếu ấy. Thế nhưng, trong sự đổi thay nơi làng cổ, lại có không ít điều đáng để băn khoăn. Các dự án phát triển du lịch vào, mang theo hy vọng cho người dân. Nhưng nhiều năm qua đi, cái lợi đâu chưa thấy, chỉ thấy các công trình dang dở nằm trên những bờ xôi ruộng mật mà xót xa. Không còn đất nông nghiệp trồng lúa, đất đồi cũng đã trả lại Nhà nước để trồng cây gây rừng – những nguồn sống chính của người dân làng cổ, giờ đã trở thành phụ. Người già quanh quẩn trong nhà, ngoài ngõ nhẩn nha vài câu chuyện đời sống, xóm giềng; các bà, các chị chạy chợ lo bữa ăn; đàn ông, thanh niên, người học hành thành đạt thì đã thoát ly hết, số còn lại theo các cánh thợ xây, quanh năm dong duổi khắp vùng miền... Cuộc sống làng cổ, tưởng như vẫn yên ắng, lắng đọng nhưng lại không còn cái vẻ êm đềm như trước nữa. Được công nhận là làng cổ, bà con ai cũng phấn khởi và vinh dự. Nhưng họ không biết phải giữ gìn các vốn cổ - di tích, danh thắng và hệ thống 13 ngôi nhà cổ trên 100 năm tuổi - như thế nào để vừa bảo vệ, vừa phát huy lại không làm tổn hại đến giá trị của chúng. Rồi việc cơi nới, xây dựng mới ra sao để không ảnh hưởng đến cảnh quan, kiến trúc chung cũng là điều nhiều người băn khoăn. Song, thiết tha hơn cả, bà con muốn có việc làm ổn định, mang lại thu nhập để đời sống đỡ vất vả.

Làng cổ Đông Sơn với các giá trị hiện hữu của nó, không chỉ góp phần làm giàu thêm vốn văn hóa của riêng xứ Thanh. Bởi vậy, việc nghiên cứu, ban hành và thực thi chính sách đặc thù trong việc bảo tồn, phát huy giá trị địa chỉ văn hóa này, gắn với nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân đang là việc cần thiết và cấp bách cần được các cấp, ngành liên quan thực hiện.